ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଛି। ଚେତନା ଅଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଗଛ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମିତି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ଏହି ଅଂଶ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଏହି ରୂପରେ ନୁହେଁ। ଯଦି କୌଣସି ଲୋକ ତାଙ୍କର ପାଦ ଶିରା କିମ୍ବା ଚକୁ ଚାଉ ଅଂଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଚକୁକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚକୁର ଜୀବନ ଉପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ, ଏହା କେହି ଭାବରେ ବଞ୍ଚି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ଭାବେ, ପୃଥିବୀକୁ ପୃଥିବୀ ଭାବେ, ଜଳକୁ ଜଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଇ ରୂପରେ ଏହା ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏମିତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ଚଳନ ଅଭିମୁଖରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ଅଚଳକୁ ଅଚଳ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯାହାକୁ 'ଚଳନ' ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ସେ ଏହି ରୂପ ନେଇ ଅସଲି ଅଛି; ଏହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଇ, ଏହି ଭାବରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯାହାକୁ 'ଅଚଳ' କୁହାଯାଏ ଓ ଜଣାଯାଇ ନାହିଁ, ସେ ଅଚଳ; ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଚଳତା—ପଥର, ଗଛ, ଘାସ ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଅଚଳତା ଓ ଚେତନାର କୌଣସି ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକାଟି। ଗଛ ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ନାମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନର ନାମ; ତାଙ୍କର ଏଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ଅଚଳ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୟ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। କିଟ, ପୋକା, ଓ ଉଡୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ତାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ପରିଚିତ କରିଥାଏ। ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ନିକଟର ଲୋକମାନେ ପୂର୍ବ ସାଗର ନିକଟର ଲୋକମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଅଚଳ ଓ ଚଳନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଲିନ, ଏକ ଅନ୍ୟର ପ୍ରତି ଅନୁଭବ ନାହିଁ, ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ପଥର ନିଜେ ନିଜେ ଅନ୍ୟ ପଥର ବିଷୟରେ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ବେଉଁ ଅନ୍ୟ ବେଉଁ ପ୍ରତି ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ ଯେଉଁ ମନ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଚେତନାର ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି। ଏଠାରେ ଯାହାକୁ ଶୂନ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଆକାଶ; ଏହି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଅଛି; ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପରିଚିତ। ମନ ଉଚ୍ଚ ଅର୍ଥରେ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଦୁଇଟିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି; ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱ, ମାୟାରେ ଭରିତ, ଚେତନାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେମିତି ଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି। ଯେପରି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମୂଳ ରୂପ ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅସଲି ନୁହେଁ—ଏହି ଭାବରେ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଦେଖ, ରଜନୀଗନ୍ଧା ପ୍ରଭୁ ବିଦୁରଥ, ଯିଏ ପଦ୍ମ ମାଳାର ନାଥ, ଏବେ ପ୍ରାୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି; ସେ ତୁମ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ କୋଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ବେଦୀ ଦିଗରେ କେଉଁ ପଥରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଯାଉଛନ୍ତି, ଦେବୀ? ଚଳା, ଏହି ଜଣକୁ ଦେଖିବା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ଯାଇବା। ସେ ମନେ କରୁଛନ୍ତି—"ମୁଁ ଦୂର ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି"—ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚେତନାମୟ ମନ ଶେଷ ମାନବ ଅନୁବୃତ୍ତିରେ ରହି ଏହି ପଥରେ ଯାଉଛି। ଯେପରି କୌଣସି ପଥରେ ଯାଉଛି, ସେ ନିଜ ଅନୁବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଜ୍ଞାନ ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧର ସଂଯୋଗ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆଲୋଚନା ଦ୍ୱାରା ଗଳ୍ପର ଶେଷ ହେଲା ଓ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ମହାତ୍ମା ବିଦୁରଥ ମାୟା ରହିତ ହୋଇ, ରାଜକୁମାରୀ ପାଖରେ ଜୀବନ ହୀନ ଭାବରେ ପଡିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କର ଚକୁ ଉପରକୁ ଏଉଁ ଥିଲା, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଏକାଟି ହୋଇଗଲା; ତୁରନ୍ତ, ତାଙ୍କର ଓଠ ଶୁଷ୍କ ଓ ଧଳା ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଲଗୁଥିଲା, ମୁହଁ ଫିକା ଓ ଶିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ତାଙ୍କର ଛାତିରୁ ଅସମ ଭାବରେ ବାହାରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ମନ ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଅଚେତନତାର ଅନ୍ତରାଳରେ ପଡିଗଲା, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ଚକୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅନ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଗଲା। ସେ ଏକ ଚିତ୍ରିତ ପ୍ରତିମା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ରୂପ ରହିଥିଲା, ଚେତନା ନଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ, ପଥର ଉପରେ ପଡିଥିବା ପରି। ଅଧିକ କିଛି କୁହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶ୍ୱାସ ମୁଁହର ତଳ ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଗଲା, ଏକ ସୁ-ପାଖ ଦେଖିବା ପରି ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଯାଉଥିବା ପରି। ଦେବୀଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦୁଇ ଜଣେ ମହିଳା ଜୀବନ ଏବଂ ଚେତନାର ମିଶ୍ର ଜୀବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ, ଗଣ୍ଧର ଏକ ଲକ୍ଷଣ ବାୟୁରେ ଯାଉଥିବା ପରି। ସେଇ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହି, ନିଜ ଅନୁବୃତ୍ତିର ଗତିରେ ଦୂର ଆକାଶ ମାନେ ଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ଏହି ଦୁଇ ମହିଳା ସେଇ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦୁଇଟି ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗଣ୍ଧର ଏକ ଲକ୍ଷଣକୁ ବାୟୁରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପରି। ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା କମିଗଲା, ସେଇ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା, ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଗଣ୍ଧର ଏକ ଲକ୍ଷଣ ପରି।