ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଶିଶୁ କେବେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେବେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଥାଏ। ପରେ ଯୁବାବସ୍ଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ କାମନା ଚେତନା ବଢିଯାଏ, ତାପରେ ଶରତ୍କାଳର ପାଳା ଫୁଲରେ ତୁଷାର ପଡିବା ପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଥାଏ। ଏହା ପରେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ, ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଅନୁଭବ କରି, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଯେପରି ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେପରି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଭାବେ, ସେ ପୁଣିଥରେ ଯମ ଲୋକକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ସେ ଆକାଶରେ ଏକ ଆକାଶ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଦେବୀ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଆପଣ ମୋତେ କୃପାକରି ପୁଣିଥରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବଢିବା ପାଇଁ କହନ୍ତୁ। ଏହି ଜଗତର ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଭୂମି, ଆକାଶ—ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନାର ଅଂଶରୂପ। ପ୍ରଭୁ ଚେତନା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ତେଣୁ ଯାହା କିଛି ତାଙ୍କୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ସଫଳ ଓ ପବିତ୍ର। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍୵ପ୍ନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେଖା ଦେଇଥିଲେ; ସେ ଅବସ୍ଥା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଛି। ସେଇ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମୂଳ; ଯାହା କି ସେଠାରୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଛି। ଦେହର ଭିତରେ ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳାଇଥାଏ, ସେଇଥିରୁ ଜୀବନ ଥାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିତରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଅଚଳ ଚେତନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ତାହାର ଅନୁସାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ଏକ ଅଂଶ ଉପରେ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ସେଇ ଅଂଶ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଏହା ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ତାଙ୍କର ଖୁର ଶିରା, କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁର କୋଣ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁକୁ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେଠାରେ ଚକ୍ଷୁର ଜୀବନ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ କେବେ ବଞ୍ଚି ନଥାଏ। ଏହିପରି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ଭାବରେ, ଭୂମିକୁ ଭୂମି ଭାବରେ, ଜଳକୁ ଜଳ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଭାବିବାଯାଏ, ସେଇଠି ଏହି ରୂପ ଅନୁଭବିତ ହୁଏ। ଏହିଭଳି ଯେ କେହି ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ଚଳନଶୀଳ ଭାବରେ ଏବଂ ଅଚଳକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମାରୂପେ ବିସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯାହାକୁ 'ଚଳନଶୀଳ' କୁହାଯାଏ, ସେ ତାହାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହି ଭାବେ ଅଛି। ଯାହାକୁ 'ଅଚଳ' କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଅଚଳ; ଏହିପରି ପାଥର, ଗଛ, ଘାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚଳ ଜଡ ଜାଣିବାକୁ। କିନ୍ତୁ ଅଚଳତା କିମ୍ବା ଚେତନାର ଆଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଗଛ ଓ ପାଥର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ନାମ ଅଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା; ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଅଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ଉପଲକ୍ଷିତ କରେ। କୀଟ, ପୋକା, ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାକୁ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ ନାମ ମାତ୍ର। ଯେପରି ପୂର୍ବ ସାଗର ପାର ଲୋକମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ପାର ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରତିଏକ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ରେ ଏକାନ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି। ପାଥର ଯେପରି ନିଜ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ବା ଅଚେତନ ଭେଙ୍ଗାମାନେ ନିଜ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଭେଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ ଯେଉଁ ମନସ୍ଥିତି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ବାୟୁ ଥିଲା, ସେପରି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଠାରେ ଯାହାକୁ ଶୂନ୍ୟତା କୁହାଯାଏ, ସେ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏବଂ ତାହା ଭିତରେ ବାୟୁ ଅଛି; ଏହି ବାୟୁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭୂତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। କିନ୍ତୁ ମନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଦୁହିଁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି; ଏହାର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏଭଳି ଏହି ଜଗତ ମୋହରେ ଭରିଆ, ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଚେତନାର କିରଣରୂପ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ଉପଦେଶ ଆପଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି। ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଜା ବିଦୁରଥ, ପଦ୍ମ ମାଳା ପରି ମୁଖର ଲୋକପତି, ଏବେ ପ୍ରାୟ ଚଳିଯିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ସେ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ କୋଠରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବୀ, କେଉଁ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶ୍ମଶାନ ମଣ୍ଡପକୁ ଯାଆନ୍ତି? ଚଳନ୍ତୁ, ଏହି ଅନ୍ତିମ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ସେ ମନେ କରି, “ମୁଁ ଦୂର ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି,” ତାଙ୍କର ଚେତନାର ଅବଶେଷ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଯେଉଁ ପଥରେ ଯାଯାଏ, ସେ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବ ଦ୍ୱାରା; ପ୍ରେମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଏହି ଯୋଗ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, ଏହି ଉପଦେଶ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ଜାଗୃତିର ଆଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରସାରିତ ହେଲା, ଉଦାର ମନ ବିଦୁରଥ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ରାଜକୁମାରୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଜୀବନହୀନ ଭାବେ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ଏ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଥିଲା, ଶରୀର ଏକ ମେଳିତ ଭାବରେ ଲଗିଲା, ତାଙ୍କର ଓଠ ଶୁଷ୍କ ଓ ଧଳା ହେଲା। ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଶୁଖି ଗଛପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁହଁ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକୁରିର ମର୍ମର ସ୍ୱର ପରି ଅସମ ଭାବେ ଛାତିରୁ ବାହାରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ମନ ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଅଚେତନତାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଭିତରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।