ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଫଳ ନେଇ ବିଶ୍ୱର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି। ଜଣେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଫଳରେ ଉତ୍ତମ ବଗିଚା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜମହଲ ଓ ଶୁଭ ଜିନିଷ ପୁଣି ପୁଣି ଲଭନ୍ତି। ସେ ଭାବନ୍ତି—“ଏହି ସବୁ ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଫଳ।” ଅପରପକ୍ଷେ, ଅପରାଧୀ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଫଳରେ କାଂଟାର ଗଡ଼, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପତ୍ର ହୋଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟଦାୟକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି—“ଏହି ସବୁ ମୋର ପାପର ଫଳ।” ମଧ୍ୟମ ଲୋକମାନେ ଏହି ସବୁ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶାନ୍ତ ମୃଦୁ ମାଟି, ହରିତ ଘାସ, ଛାୟାମୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଝିଲିକ ଥିବା ପୋଖରୀ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ସହରର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ନେଇ ଯମପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ—ଏଠାରେ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମର ପରୀକ୍ଷାର ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସଂସାର ରୂପୀ ବିସ୍ତୃତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଏକାଧିକ ବସ୍ତୁର ଆକ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଜେଉଁଠି ଜାଗୃତ ଜୀବ ନିଜକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠି ଦେଖାଯାଏ ସବୁ କିଛି ଅନ୍ତତଃ ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ମାତ୍ର। ଏଠାରୁ, ଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଫଳ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହୁଏ—ଶୀଘ୍ର ହେବାକୁ ଶୁଭ ସ୍ୱର୍ଗକୁ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ। ସେଠି ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ଭୋଗ କରି, ସେଠାରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ି ଯାଏ। ଏଠି ଧାନ ଚାଷ ଭଳି, ଜନ୍ମ ନେବା ସହ ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ଅବିଦ୍ୟା ତାଳିତ ସଂସ୍କାର ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ ବୀଜ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଏଇ ବୀଜ ଯେତେବେଳେ ଗର୍ଭରେ ପଡ଼େ, ତେବେ ମାଆର ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶିଶୁ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଆକର୍ଷକ ଦେହ ନେଇ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ପରେ ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ସୁଖ ଭୋଗ କରେ, ତା’ପରେ ବୟସ ହେବା ସହେତୁ ମୁକୁର ଉପରେ ତୁଷାର ପଡ଼ିବା ପରି ଜୀର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ। ତା’ପରେ ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଆସେ; ପୁଣି ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରେ। ଏପରି ଭାବେ, ସେ ପୁଣି ଯମପୁରୀକୁ ଯାଏ, ପୁଣି ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ—ଆକାଶରେ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ଭ୍ରମଣ ଅନୁଭବ କରେ। ଦେବୀ, ଯେପରି ତୁମ ଦୟାରେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମୋର ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୁଣି ଏହି କଥା କହ। ଏହି ପୃଥିବୀର ପାହାଡ଼, ବୃକ୍ଷ, ମାଟି, ଆକାଶ—ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମତମ ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ। ଯେହেতୁ ପ୍ରଭୁଚେତନା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସେଠୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରମ ଆକାଶ ଭଳି। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ୱପ୍ନପୁରୁଷ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଆକୃତି ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏଵଂ ଏବେ ବି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଛି। ସେଇ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଆଦିରୂପ। ଯାହା ତାହାରୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ଏବେ ବି ସେହି ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦେହର ଭିତରେ ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟକୁ କହାଯାଏ, ସେଠି ପବନ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳାୟିତ କରେ, ଏହିଥିରୁ ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ତ କୁହାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସ୍ଥିତି ଚରାଚର ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା; ଚେତନା ଅଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ବୃକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚଳ ଯଥା ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ ଅଂଶ ଜାଗୃତ ହେଲେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ଜଣେ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଖୁରର ଟିପ୍ କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁର ପାର୍ଶ୍ୱ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁକୁ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେଠି ଚକ୍ଷୁର ଜୀବନ ନାହିଁ, ଏହି ଭଳି କେଉଁସି ଜୀବନ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ଭାବେ, ପୃଥିବୀକୁ ପୃଥିବୀ ଭାବେ, ପାଣିକୁ ପାଣି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଭାବରେ ଭାବିବାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏପରି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଓ ଅଚଳକୁ ଅଚଳ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିବିଡ଼ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯାହାକୁ ଚଳିତ କୁହାଯାଏ, ସେ ଏହି ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି। ଯାହାକୁ ଜଡ କୁହାଯାଏ ଓ ଅଜଣା ଅଛି, ସେଠି ଅଚଳ; ଏହିପରି ପାଥର, ବୃକ୍ଷ, ଘାସ ଆଦି ଜଡ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ଅଲଗା ଭାବରେ ଜଡ କିମ୍ବା ଚେତନାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଏଠି କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ବୃକ୍ଷ ଓ ପାଥର ଭିତରେ ଯେଉଁ ନାମ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର; ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଅଚଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ଅଲଗା ନାମ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ଓ ଉଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଧି କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର। ଯେପରି ପୂର୍ବ ସାଗର ତୀରର ଲୋକମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ତୀରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା ଅଞ୍ଜାଣ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ, ପରସ୍ପର ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ପାଥର ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଞ୍ୟ ପାଥରକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ବେଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ସେଠି, ଯେଉଁ କିଛି ମନ ରୂପେ ଅଛି, ତାହା ଚେତନା ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ଆକାଶ; ଏହି ଆକାଶରେ ବାୟୁ ଅଛି, ଯାହା କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଏହା ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭୂତ ଭାବେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ଅର୍ଥରେ ମନ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଉଭୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏହାର ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।