ଏକ ଦିନ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ହେଉଥିବା ଅନୁଭୂତି ବିଷୟରେ ଅତି ଗମ୍ଭୀର ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଉଛି। ମନ ଅନ୍ତରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—କେଉଁଠି ହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, କେଉଁଠି ଖାଲି ଅବକାଶ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଶରୀର ଧରା ଉପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାଶ ଜନ୍ମୀ ଜୀବ ର ନିବାସ ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ ପ୍ରେତ ମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଅନ୍ତି—ସାଧାରଣ ପାପୀ, ମଧ୍ୟମ ପାପୀ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପାପୀ। ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାରର ପୁଣ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ସାଧାରଣ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କେତେକ ଲୋକଙ୍କରେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କରେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନିଉଟି ଗୁଣ ଏକାସାଥି ଥାଏ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବର୍ଷ ଧରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଭିତରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ହୃଦୟ ଥିବା ଶିଳାପରି କଠୋର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଚିତ୍ତର ଅନୁବୃତି ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଶତ ଶତ ଗର୍ଭ ଦେଇ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଇଥାଏ, କେବେ କେବେ ଏହି ଭୂଲି ଦୁନିଆର ଶପ୍ନ ରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କିମ୍ବା, ମୃତ୍ୟୁ ମାୟା ଶେଷ ହେଲେ, ହୃଦୟରେ ଶତ ଶତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେ ଗଛ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏଉଁପରି, ସେ ନିଜର ଚିତ୍ତର ଅନୁବୃତି ଅନୁଯାୟୀ ନରକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପୃଥିବୀର ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପାପୀ, ମୃତ୍ୟୁ ମାୟା ପରେ, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଶିଳା ଗଭା ଭଳି ଅନ୍ଧକାର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। କିଛି ସମୟ ପରେ ଜଗି, କୌଣସି କାରଣରୁ କିମ୍ବା ଏମିତି, ସେ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଭୋଗ କରି, ଏହି ଦୁନିଆରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ପାପୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ନିଜର ଚିତ୍ତର ଅନୁବୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ଶପ୍ନରେ ଯେପରି ଆପଣ ଯାହା ଭାବନା କରିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖିଥାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଏପରି ସ୍ମୃତି ଉପଜିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟର ମାଲିକ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମାୟା ପରେ ତକ୍ଷଣାତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଵିଦ୍ୟାଧର ନଗର ଦେଖନ୍ତି। ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶୁଭ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆସନ୍ତି। ମଧ୍ୟମ ପୁଣ୍ୟର ଲୋକ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମାୟା ପରେ ତକ୍ଷଣାତ ନିଜ ଶରୀରକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟର ଲୋକ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମାୟା ପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ମାନେ ଉଡ଼ି ଗଛ ଓ ଅଙ୍କୁର ମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ, ସେ ସୁନ୍ଦର ଫଳ ହୋଇ ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟ ରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଠାରୁ ଗର୍ଭରେ ଯାଇ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ନିଜ ଅନୁବୃତି ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରେତ ମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି—କେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, କେବେ ତକ୍ଷଣାତ। ପ୍ରଥମେ ଜଣାଯାଏ, "ଆମେ ମୃତ"; ପରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ଜଣାଯାଏ, "ଆମେ ପୁନଃ ଉଠିଛୁ, ଆତ୍ମୀୟ ଲୋକଙ୍କର ପିଣ୍ଡ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା।" ପରେ, ଯମର ଦୂତ ତାଳ ଦେଇ କହନ୍ତି, "ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଉଛି, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯମ ନଗରକୁ ଯାଉଛି।" ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକ ଏବଂ ପାପୀ ଲୋକ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ୟାନ, ଶୋଭାମୟ ପ୍ରାସାଦ, ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି, "ଏହା ପୁଣ୍ୟର ଫଳ।" ପାପୀ ଲୋକ କଂଟା ଖାଳି, ତଳୱାର ଶାଖା ଅଟୁଟ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି, "ଏହା ପାପର ଫଳ।" ମଧ୍ୟମ ଲୋକ ଦୟାଳୁ ଭୂମି, ହରିତ ଘାସ, ଛାୟାଦାୟୀ ଗଛ ଓ ଝିଲିକ ତଳେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି, ଯାହା ଯମ ନଗର ପୂର୍ବରେ ଅଛି। ଏହି ଯମ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିବା, ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କର ଲୋକ, ଏହି କର୍ମର ଚିହ୍ନ ଅନୁଭୂତି—ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚମକୁଛି। ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ, ଖାଲି ଅବକାଶରେ ଜାଗୃତ ଜୀବ ନିଜର ଆତ୍ମାକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୂର୍ଯ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚମକରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରୁ, ମୁଁ ନିଜର କର୍ମର ଫଳ ଅନୁଭୂତି କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଉଛି; ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଉଛି। "ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିଛି, କିମ୍ବା ଏହି ନରକ ଭୋଗ କରିଛି; ଏହି ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।" ଏହି ଚାଉଳରେ—ଏଠାରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଫଳ ଉପଜିଯାଏ; ଏହିପରି ଫଳ ଜାଗି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏଭଳି, ଗୁପ୍ତ ଅନୁବୃତି ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ବିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ବିଜ ଗର୍ଭରେ ପଡ଼ିଲେ ମାତୃ ଗର୍ଭରେ ଅଣୁ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅଣୁ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୁନିଆରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଶିଶୁ ସୁଭାଗ୍ୟବାନ୍ କିମ୍ବା ଅସୁଭାଗ୍ୟବାନ୍ ହୁଏ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଆକୃତି ଥାଏ। ପରେ, ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ରାଗ ଦିଗରେ ଝୁକିବାରେ, ପଦ୍ମମୁଖ ଉପରେ ପାଳ ଶିତଳ ହେବାପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଥାଏ। ତାପରେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁ ମାୟା, ଏବଂ ଶପ୍ନରେ ଅନ୍ଧକାର ଦେହ ନେଇଥାଏ। ପୁନଃ ସେ ଯମ ରାଜ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ପୁନଃ ଏହି ଯାତ୍ରା କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ; ବାରମ୍ବାର ଆକାଶରେ, ଖାଲି ଆକାଶ ଦେହ ନେଇ ଅନୁଭୂତି କରିଥାଏ। ହେ ଦେବୀ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆରମ୍ଭରେ ମାୟା ଉପଜିଥାଏ, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋତେ ପୁନଃ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ମନ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ। ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଭୂମି, ଆକାଶ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। କାରଣ ଭଗବତ୍-ଚେତନା ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଉପଜିଥିବା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପବିତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶ ଭଳି; ଏହା ଏଠାରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଥମ ସ୍ରଷ୍ଟା ଶପ୍ନ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ସେପରି ଅବସ୍ଥା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।