ଏହି ସଂସାରର ଉଦୟ ଓ ପତନକୁ ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଲେ, ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ—ଯେଉଁ ଜୀବର ଅନୁରୂପ ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ତେବେ, ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଯେପରି ଘଟେ, ଏହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ଯାହା ମୋର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଉ ଉନ୍ନତ କରିବ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ନାଡ଼ୀ ମାନେ ବାୟୁର ଅନିୟମିତତାରେ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଚିରନ୍ତନ—ଏହା କେବେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏନାହିଁ, କେବେ ଶମିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଚଳ, ଚଳ, ଆକାଶ, ପର୍ବତ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁରେ ସ୍ଥିର ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିୟମିତ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଶରୀରକୁ ମୃତ ଭାବି ଅଚେତନ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ଶବ ହୋଇଯାଏ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୁଭୂତି ସହିତ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆତ୍ମା ରହିଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସଂସ୍କାର ସହିତ ଯାହା ଅଛି, ତାହାକୁ 'ଜୀବ' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଶ୍ମଶାନ କିମ୍ବା ଆକାଶ, ଯେଉଁଠି ନାହିଁ, ସେଠି ରହିଯାଏ। ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସଂସ୍କାର ମିଶିତ ଏହି ଚେତନା ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁ ପରି ବିହରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବସିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ପରି ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ସେଠି, ଅନ୍ତରେ, ପୂର୍ବ ମତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଚେତନତା ପରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ରୂପକୁ ଦେଖେ, କେଉଁଠି କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା; ପୃଥିବୀରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ଆକାଶଜ ଜୀବମାନଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଦେଖେ। ଏବେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ସୁଣ; ସାଧାରଣ ପାପୀ, ମଧ୍ୟମ ପାପୀ, ଓ ଗୁରୁତର ପାପୀ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସାଧାରଣ, ମଧ୍ୟମ, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କେତେକଙ୍କୁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଆଉ କେତେକଙ୍କୁ ଦୁଇ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥାଏ। ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ପାପ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବର୍ଷେ ଧରି ମୃତ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଅନ୍ଧକାର ଓ ହୃଦୟ ପାଥର ସଦୃଶ ହୋଇଯାଏ। ପରେ, ସମୟ କ୍ରମେ, ଲତନ୍ତ୍ର ସଂସ୍କାର ଉଦ୍ବୋଧିତ ହେବାରେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସେହି ସଂସ୍କାର ଜନିତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ଶତଶଃ ଯୋନି ମଧ୍ୟରୁ ଗତି କରି, ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ, କେବେ କେବେ ସେ ଏହି ମୂଢ଼ ସଂସାର ଶ୍ୱପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। କିମ୍ବା, ମୃତ୍ୟୁ ମୂଢ଼ତା ଶେଷରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ, ହୃଦୟରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥିବା ଶତଶଃ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ମନ୍ଦତା ଅନୁଭବ କରେ, ଗଛ କିମ୍ବା ଏହାପରି ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ। ପୁନଃ, ସେମାନେ ନିଜ ସଂସ୍କାର ଅନୁସାରେ ନରକରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପାପୀ ମୃତ୍ୟୁ ମୂଢ଼ତା ପରେ ଏକ ଶିଳା ଗଭା ଭଳି ମନ୍ଦତା ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ, କିଛି କାରଣରେ କିମ୍ବା ଏଭଳି, ସେ ପଶୁ ଆଦି ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ ଓ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମୃଦୁ ପାପୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଜ ସଂସ୍କାର ଅନୁସାରେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଅନୁଭବ କରେ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଇପରି ମନରେ ଯେପରି ଉପଜେ, ସେପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୂଢ଼ତା ପରେ ସଚେତନ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟାଧର ନଗର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେଠି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରି, ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଧର୍ମିକ ସ୍ଥାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପୁଣ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଡ଼ି ଗଛ ଓ ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠି, ସୁନ୍ଦର ଫଳ ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏଠାରୁ ଗର୍ଭରେ ବସି ଜନ୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନିଜ ସଂସ୍କାର ଅନୁସାରେ, ଏହି ପ୍ରେତମାନେ ଅଚେତନତା ଶେଷରେ କ୍ରମଶଃ କିମ୍ବା ଏକାଏକି ଏହି ଅନୁଭବ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅନୁଭବ ହୁଏ—'ଆମେ ମୃତ'; ପରେ ଅନୁକ୍ରମରେ, ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—'ଆମେ ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉତ୍ଥିତ ହେଲୁ।' ଏପରି, ଯମଦୂତମାନେ କାଳପାଶ ନେଇ ଆସି କହନ୍ତି—'ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଉଛି ଓ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯମପୁରୀକୁ ଯାଉଛି।' ପୁନିପୁନି, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟାନ, ଭବ୍ୟ ମହଳ ଓ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତୁ ମିଳେ; ଏହି ସମସ୍ତ ମୋର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ—ଏପରି ଧର୍ମୀ ଚିନ୍ତା କରେ। ଏହି କଣ୍ଟା ଗଡ଼ା ଗଡ଼ି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଓ ଏହାପରି ସ୍ଥାନ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଫଳରେ ମିଳେ; ପାପୀ ଏହିପରି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ—'ଏହା ପାପର ଫଳ।' ଏହି ମୃଦୁ ମାଟି, ଶୀତଳ ହରିତ ଘାସ, ଛାୟା ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ପୋଖରୀ ଯମପୁରୀ ପୂର୍ବେ ମଧ୍ୟମ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି ଯମପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ, ଏହି ଜନମ ନାଥ, ଏହି ମୋର କର୍ମ ପରୀକ୍ଷା—ଏପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜେ ନିଜେ ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର କ୍ରିୟା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଆକାଶରେ, ଶୂନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଜାଗୃତ ଲୋକ ଆତ୍ମାକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଆକାଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଭାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରୁ ମୋତେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଏ; ଏଠାରୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଶୁଭ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ। ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ମୁଁ ଭୋଗ କରିଛି, କିମ୍ବା ଏହି ନରକ ଅନୁଭବ କରିଛି; ଏହି ଯୋନିଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ପୁଣି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହି ଚାଉଳ—ଏଠି ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ କ୍ରମେ ଏଠି ଫଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଫଳର ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଜାଗୃତି ଆସେ।