ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ଏହି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଏହି ଚେତନାରେ ଉତ୍ତାଳତା ବେଳା ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କେବେ କେବେ ଜଳରେ ବହୁଥିବା ନଦୀର ଶାନ୍ତି ଭଳି ହୁଏ; ଆଉ କେବେ କେବେ ଏହା ମୃଦୁତାର ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଏ। ଏହି ଚେତନାର ଉତ୍ସ ଭଳି ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ଅଛି, ଏଭଳି ଚେତନାର ଅବିରତ ଧାରାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି। ଚେତନାରୁ ସୃଜିତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଏହି ମାୟାକୁ ଦେଖେ, ଏକ ଶପ୍ନର ଭ୍ରମର ଭଳି। ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ, ତେଣୁ ସେ କେବେ ନଶ୍ଟ ହେବ? ଚେତନା ଛାଡ଼ି ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ କିଛି ହେବ କି? ଆଉ କିଛି ଅଛି କି? କେବେ କେଉଁଠୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଏର ଚେତନା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି? କିଏ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି? କିପରି? ଅନେକ ଶରୀର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଅବିକଳ ରହିଯାଏ। ଯଦି ମନ କେବଳ ଏକ ଜୀବରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଏକର ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯିବ। ଅନେକ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଜୀବ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତେଣୁ, କିଏ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କିଏ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ପ୍ରବୃତ୍ତି ର ଚକ୍ରବାତରେ ଘୂରିଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏତେ ଅସମ୍ଭବ, ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା 'ଏହା ନାହିଁ' ବିଚାରରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଜଗତ ଚକ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଅନ୍ତକୁ ଭଲଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି କରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଏଠାରେ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ ବସାଯାଉ: ଯେଉଁ ଜୀବର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତ। ଏବେ, ଏହି ପ୍ରାଣୀ କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ଓ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ହେ ଦେବୀ। ଯେତେବେଳେ ନାଡିର ଧାରାରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ତାର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଚିରଅବିନାଶୀ; ଏହା କେବେ ଉପଜେନାହିଁ, କେବେ ଶମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ସ୍ଥିର, ଚଳ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁରେ ବି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ରହେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳନ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିୟମିତ ହେବାରୁ, ଶରୀରକୁ ମୃତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଏହି ସମୟରେ ଏହା ଅଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ। ଶରୀର ଶବ ହେଇଗଲାବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଚେତନା ଏବଂ ସଂସ୍କାର ଭରିତ ଆକାଶ-ସଦୃଶ ଆତ୍ମା ଏଠାରେ ରହିଯାଏ। ଯେଉଁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ସଂସ୍କାର ଭରିତ, ସେ 'ଜୀବ' ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଯାଏ, ଚାହେ ଶ୍ମଶାନରେ ହେଉ, ଚାହେ ଆକାଶରେ। ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚେତନା ସଂସ୍କାର ସହିତ ମିଶି ମନ୍ତର ଭଳି ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ସମସ୍ତକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଶପ୍ନ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଭଳି ନିଜର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ସେଠାରେ ଏହା ପୁନଃ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଚେତନତାର ଅନ୍ତରେ ଏହି ଚେତନା ନୂତନ ଶରୀର ଦେଖେ। ନିଜରେ ଏହା ଅସ୍ଥି ତନ୍ତୁ ଭରିତ ଦେଖେ; ଅନ୍ୟଠାରେ କେବଳ ଆକାଶ ଦେଖେ; ଭୂମିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ଆକାଶ ଜନ୍ମା ଜୀବର ନିବାସ ଦେଖିପାରେ। ଏବେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୁଣ: ସାଧାରଣ ପାପୀ, ମଧ୍ୟମ ପାପୀ, ଏବଂ ଅତି ପାପୀ। ସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟବାନ, ମଧ୍ୟମ ପୁଣ୍ୟବାନ, ଅତି ପୁଣ୍ୟବାନ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କିଛି ଲୋକଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, କିଛିଙ୍କର ଦୁଇ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ମିଶିଯାଏ। ଅତି ପାପୀ ଜନ୍ମ ପରେ ବର୍ଷ ଦୀଘା ସ୍ଥିର ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଏବଂ ହୃଦୟ ପାଥର ଭଳି ହୁଏ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସଂସ୍କାର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଜାଗିଉଠି, ଦୀଘା ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଶତ ଶତ ଗର୍ଭରୁ ଯାଇ, ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ, କେବେ କେବେ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମ ଶପ୍ନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। କିମ୍ବା, ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମର ଅନ୍ତରେ, ହୃଦୟରେ ଶତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରେ, ଗଛ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇପାରେ। ଏଉଁଠି, ସେ ନିଜ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ନରକର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଦୀଘା ସମୟ ପରେ ଭୂମିରେ ନିଜର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପାପୀ ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ପାଥର ପେଟ ଭଳି ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କରେ। ପରେ, କିଛି କାରଣରେ କିମ୍ବା ଏଭଳି ଜାଗିଉଠି, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସାଧାରଣ ପାପୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଜ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଶରୀରକୁ ଏକାଠି ଦେଖିଥାଏ। ଶପ୍ନରେ ଯେପରି ଏହା ଭାବିଥାଏ, ସେପରି ଦେଖେ; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ସ୍ମୃତି ଉପଜିଥାଏ। ଅତି ପୁଣ୍ୟବାନ ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ ସ୍ଥିର ଚେତନାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟାଧର ନଗର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଧର୍ମିକ ସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପୁଣ୍ୟବାନ ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ନିମ୍ନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟବାନ ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ମାନେ ଉଡ଼ି, ଗଛ ଓ ଅଙ୍କୁର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଫଳ ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏଠାରୁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜନ୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନିଜ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ପ୍ରେତମାନେ ଅଚେତନତାର ଅନ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କେବେ ଧୀରେ, କେବେ ଏକାଠି। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଅନୁଭବ କରେ: 'ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛୁ।' ପରେ, ଅନୁକ୍ରମରେ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଣିଥାନ୍ତି: 'ଆମେ ପୁନଃ ଉତ୍ଥିଲୁ, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡ ଓ ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି।