ଏହି ଶରୀର ଓ ଚେତନାର ଗଭୀର ରହସ୍ୟକୁ ଏକ ଅବିରତ କଥାରେ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ମୂଡ଼ତା ଅନ୍ତଃକରଣରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଜୀବନ ସହିତ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମୂଡ଼ତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମୂଡ଼ତା ଓ ଭ୍ରମର ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଜଣେ ପ୍ରାୟ ଏକ ପଥର ପରି ଅସ୍ପନ୍ଦନ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜର ଗୁଣ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା। ତେବେ, ଏହି ଶରୀର ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଅଛି, କିଏ ଏହି ଦୁଃଖ, ମୂଡ଼ତା, ଅବସ୍ମୃତି, ଭ୍ରମ, ରୋଗ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଅନୁଭବ କରେ? ଏହି କର୍ମ ନାମକ କ୍ରିୟା, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ଗୁନ ସ୍ପନ୍ଦନ, ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହା କେବଳ ଏହି ଅବଧି ପାଇଁ ମାତ୍ର। ଏହା ଏପରି ଘଟେ, ଯେପରି ଏକ ଶାଖା ଗୁଛ ନିଜର ଗୁଣରୁ ହଲେଲା କରେ; ଏହି ଚଳନ ଚେତନାର ବିକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ସଂକୋଚନ-ବିସ୍ତାରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜର ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାହାରିଯିବା ନଥାଏ, କିମ୍ବା ବାହାରିଯିବା ପରେ ପ୍ରବେଶ କରିନଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ନାଡ଼ୀ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଳନ କରୁନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନ ପ୍ରବେଶ କରେ, ନ ବାହାରିଯାଏ, ଏବଂ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଲୋକଟି ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ମନେ ଆସିଥିବା ‘ମୁଁ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି’ ବୋଧ, ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିଥିବା ଜ୍ଞାନ, ଏହି ପ୍ରେରଣାରେ ସେଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ‘ମୁଁ ଏପରି କରିବି’ ବୋଧ କେବେ ଚେତନାର ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଚେତନାର ନିଜର ଗୁଣକୁ ଅନୁଭୂତି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ତେଣୁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଚେତନାର ଗୁଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କେବେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ବିକ୍ଷୋଭ ହୁଏ, କେବେ ନଦୀର ଜଳ ଭଳି ସାନ୍ତ୍ୱନା, କେବେ ମୃଦୁତା—ଏପରି ଏହି ଚେତନା ରହିଥାଏ। ଏକ ଲତାର ମଝିରେ ଯେପରି ଗଠନ ଅଛି, ସେପରି ଚେତନା ପ୍ରବାହରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି। ଚେତନା, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବ, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଏହି ମୂଡ଼ତାକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ଜୀବ କିଛି ଅନ୍ୟ ନୁହଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର; ଏହା କେବେ, କେଉଁଠି ନଷ୍ଟ ହେବ? ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ଜୀବ ଅନ୍ୟ କ’ଣ? ଆମକୁ କୁହ। କେଉଁ ସମୟରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାହାର ଚେତନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, କ’ଣ ଓ କିପରି? ଅନେକ ଶରୀର ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା କ୍ଷୀଣ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି ମନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜୀବରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥାନ୍ତା, ତେବେ ସେ ଗୋଟିଏ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଯାଏ। କେବଳ ବାସନାର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଜୀବ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ବାସନା ପାଇଁ ମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିପରି, କିଛି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ବାସନାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଗଡ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନତା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ, ଏହି ବାସନାକୁ ‘ଏହା ଅଛିନାହିଁ’ ଭାବି ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱ କରାଯାଏ। ସଂସାର ଉଦୟ-ନିମ୍ନକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି, ଭବଭୟ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କର—ଯେଉଁ ଜୀବରେ ବାସନା ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସେଇ ମୁକ୍ତ। ଏବେ, ହେ ଦେବୀମାନ୍ୟଙ୍କର ଦେବୀ, ଏହି ଜୀବ କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହା ମୋତେ କୁହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଯେତେବେଳେ ନାଡ଼ୀ ପ୍ରବାହରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତି ହୁଏ, ତେବେ ଜୀବର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅମର, ଏହା କେବେ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଚଳ, ଚଳ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିୟମିତ ରହି ସମସ୍ତ ଚଳନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଶରୀରକୁ ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଏହା ଜଡ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ଶବ ହୋଇଯାଏ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲୀନ, ତେବେ ସଂସ୍କାରସହିତ ଚେତନା, ଆକାଶସ୍ବରୂପ ଆତ୍ମା, ସେଠିଏ ରହିଯାଏ। ଯେଉଁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସଂସ୍କାରସମ୍ପନ୍ନ, ତାହାକୁ ‘ଜୀବ’ କୁହାଯାଏ; ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ମଶାନ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ, ରହିଯାଏ। ସେପରି ଏହାକୁ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ‘ପ୍ରେତ’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ସଂସ୍କାରମିଶ୍ରିତ ଚେତନା ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁ ପରି ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ପରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ସେଠିଏ ଏହି ଚେତନା ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଅନ୍ତଃରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅବସ୍ମୃତିର ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ନିଜେ ଏହି ଚେତନା ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଗଠନ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟେ ମାତ୍ର ଆକାଶ, ଧରାରେ ସୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାଶଚାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଦେଖେ। ଏବେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୁଣ—ସାଧାରଣ ପାପୀ, ମଧ୍ୟମ ପାପୀ ଓ ଗୁରୁତର ପାପୀ। ଏହିପରି ସାଧାରଣ ପୁଣ୍ୟବାନ, ମଧ୍ୟମ ପୁଣ୍ୟବାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟବାନ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କିଛି ପାଇଁ ଏହାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, କିଛି ପାଇଁ ଦୁଇ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥାଏ। ଯେଉଁଜଣ ଭାରୀ ପାପୀ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ତଃକରଣରେ ମୂଡ଼ତା ଓ ପଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇ ରହେ। ପରେ, ସଂସ୍କାର ଉଦ୍ବେଗରେ ସଚେତନ ହୋଇ, ସେ ସଂସ୍କାର ଜନିତ ଦୁଃଖ ଅବିରତ ଭୋଗ କରେ। ସେ ଶତଶଃ ଯୋନି ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ, କେବେ କେବେ ଏହି ଭ୍ରମମୟ ସଂସାର ଶ୍ୱପ୍ନକୁ ଅନୁଭବ କରେ।