ଏକ ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଛି, ପାହାଡ଼ ଶିଳା ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯାଇଛି ବୋଲି ଲାଗେ। ତାଙ୍କ ଜିଭ ଜଣେ ନିଜେ ଅସାର ହୋଇଯାଇଛି, ମନ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଛି ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରୁ ବହୁତ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଖସିପଡ଼ୁଛି, ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଆଟକିଯାଇଛି, ଏବଂ ତୀବ୍ର ଚକ୍ରରେ ବସିହିଁ ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ର ମୁହଁ ଦିଗରେ ଯାଉଛି। ସେ ଏଭଳି ଲାଗେ ଯେ ପୃଥିବୀକୁ ଘୁରାଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛି, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଛୁଇଁଁପାରୁଛି, ଏବଂ ଏକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, ପବନ ଚଳିତ ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇଅଛି। ସେ ମାୟାର ଭଳି ଉଠାନିଯାଉଛି, ରସ୍ସୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଛି, ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଘୂରୁଛି, କଟାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଛି। ସେ ସମୁଦ୍ରର ବଡ଼ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଘାସର ଟାଣ୍ଡା ଭଳି ଉଡ଼ିଯାଉଛି, ଜଳପ୍ରବାହରେ ଦୂରେ ଯାଉଛି, ଏବଂ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଖସିଯାଉଛି ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସେ ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ, ଗଭୀର ଗହ୍ୱରରେ, ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଖସିଯାଉଛି, ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମି ଉଲଟିଯାଉଛି ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛି, ତଥାପି ସେ ରହିଯାଉଛି। ସେ ଅନନ୍ତ ଖସିପଡ଼ୁଥିବା ଭଳି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉଛଳିଯାଉଥିବା ଭଳି ଲାଗେ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜାଗୃତ ହୋଇଯାଉଛି। ଦୀରେ-ଦୀରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥବୋଧ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଉଛି, ଯେପରି ବିକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋକ ମିଳେନାହିଁ। ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ପୂର୍ବ-ପରେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବିକାଳର ଶେଷରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସେ ମନୋକଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଏ, ବିବେକ ନ ଥିଲେ ସେ ମହାମୋହରେ ଡୁବିଯାଏ। ଏହି ମୋହ ଆସିଗଲେ ପ୍ରାଣ ଧରିପାରେନାହିଁ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଜୀବନ ସହ ବ୍ୟବହାର କରିପାରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମୋହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମୋହ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟିର ମିଶ୍ରଣରେ, ଜୀବ ଏକ ପଥର ଭଳି ଅସ୍ପନ୍ଦନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏହି ତାଙ୍କର ମୂଳ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଶରୀର କାହିଁକି, ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅଛି, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୋହ, ମୂର୍ଛା, ଭ୍ରମ, ରୋଗ ଓ ଅସ୍ପନ୍ଦନ ଅନୁଭବ କରେ? ଏହି ଭାବେ ଯାହାକୁ କର୍ମ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭର ଉତ୍ପ୍ରେରଣ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଯଦି ଏ ସମୟରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ଏହା କେବଳ ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ଥାଏ। ଏହା ଏଭଳି ହୁଏ ଯେପରି ଏକ ଶାଖା ଗୁଛ ଚଳିତ ହୁଏ—ଏହି ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ; ଏହା ଚେତନାର ବିସ୍ତାର ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ସଂକୋଚନ-ବିସ୍ତାରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି କିନ୍ତୁ ବାହାରକୁ ଯାଉନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ଯାଇଛି କିନ୍ତୁ ଭିତରକୁ ଆସୁନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ନାଡ଼ୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ନାଡ଼ୀବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ନ ଆସେ, ନ ଯାଏ, ଶରୀରର ନାଡ଼ୀ ଅପରିସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୃତ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ‘ମୁଁ ଏହି ସମୟରେ ନଶ୍ୱର ହେବି’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁପରି ବୁଝାଯାଇଥିଲା, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦିଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ—‘ମୁଁ ଏଭଳି କରିବି’—କେବେ ଚେତନାର ବୀଜ ରୂପକୁ ନଶ୍ୱର କରୁନାହିଁ। ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅଭିନ୍ନ; ତେଣୁ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଚେତନା ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଭଳି ଅସ୍ଥିର, କେବେ ନଦୀ ଜଳର ସାନ୍ତ୍ୱନାର ଭଳି ଶାନ୍ତ, ଏବଂ କେବେ ମୃଦୁତା ଦେଖାଏ—ଏଭଳି ଏହି ଜୀବ ଚେତନା। ଦୀର୍ଘ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଠ଼ି ଥାଏ, ଏହି ଚେତନା ଧାରାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଚେତନା, ଏହି ପୁରୁଷ, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଏହି ମାୟାକୁ ଦେଖେ, ସ୍୵ପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି। ପୁରୁଷ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; କେଉଁଠି ଏବଂ କେବେ ସେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ? ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ପୁରୁଷ କ’ଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି? କୁହ। ଏହି ଅନେକ ଶରୀର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ—କେଉଁଠି, କେବେ, କାହାର ଚେତନା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, କ’ଣ ଏବଂ କିପରି? ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜୀବର ମନ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ଗୋଟିଏର ମୃତ୍ୟୁ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯିବ। ଏହି ଜୀବ କେବଳ ତାଙ୍କର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସେଥିପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମ ରୂପେ ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ଗୁଣର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଉଲଟିଉଠେ। ଯେହেতୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ, ଏହି ଗୁଣ ‘ଏହା ନାହିଁ’ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ଉଦୟ-ନିଦ୍ରା କୁ ବିଚାର କରି, ଭବ ଭୟ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଏହିଠାରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କର: ଯେଉଁ ଜୀବର ଗୁଣ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରି ଏକ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ ଓ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛି—ହେ ଦେବଦେବୀ, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି କଥା ମତେ କୁହ। ଯେତେବେଳେ ନାଡ଼ୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳରେ ଜୀବ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ବୋଲି ଲାଗେ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିତ୍ୟ, ଏହା କେବେ ଉଦୟ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ନିବୃତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ଅଚଳ, ଚଳ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ କେବଳ ପ୍ରାଣବାୟୁର ନିୟମନରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଶରୀରକୁ ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ତାହା ଜଡ ବୋଲି ଅର୍ଥ କରାଯାଏ।