ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ପର୍କରେ ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହ, କଣ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସୁଖଦ କରେ, କଣ ଦୁଃଖଦ କରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟେ—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ସମୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଥିଲା: ଦେହ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଅଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ପ୍ରୟାସୀ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ବିବେକ ଥିବା ଲୋକ, ସେମାନେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ସୁଖରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୟାନର ଅଭାବ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୋକ୍ଷ ମିଳେନାହିଁ; ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଅସହାୟ ଏବଂ ନିରାଶାରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ଗଢ଼ି ନେଇଥାଏ, ପୂର୍ବସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତିରେ ତଳିଯାଏ, ସେ ସେହି ମୁଝି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ମାନେ ମାନ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଯେ ମନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଲିନ୍, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭିତରେ ଜଳିଯାଏ, ମନେ ଆଗୁନିକୁ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେବେ ଧ୍ୱନି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ବିକୃତି ଆସେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବସାଦ ଦେଇଥାଏ। ତାଙ୍କର ଚେହେରା କଳିମାୟ ହୋଇଯାଏ, ଦିନ ରାତିକୁ ପରିଣତି ହେବା ପରି; ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଘୁରୁଏ, ଘନ ମେଘର ଅନ୍ଧକାରରେ ଘେରାଯାଏ। ଶରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥଳରେ ବେଦନା ହୋଇଥାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଏ; ପୃଥିବୀ ଆକାଶ ହୋଇଯାଏ, ଆକାଶ ପୃଥିବୀ ହୋଇଯାଏ। ସେ ଏକ ଚକ୍ରର ପରି ଘୁରୁଏ, ଜଳରେ ଡୁବିଯାଏ, ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଏ, ମନ ଘନ ମେଘର ନିଦ୍ରା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅନ୍ଧକାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାବରେ, ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯାଏ; ଜିହ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରାୟ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଆକାଶ ପଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିବା ପରି, ଭ୍ରମରେ ଆଟକିଯାଏ, ତୀବ୍ର ଗତିର ରଥ ଚଢ଼ି ହିମାଳୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ପ୍ରତି ଚାଲିଯାଏ। ସେ ସଂସାରକୁ ଘୁରାଏ, ଆଲୋକିତ କରିବା ପରି, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟକୁ ଛୁଇଁବା ପରି; ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘୁରାଏ, ପବନ ଚଳିତ ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଦଢ଼ିଯାଏ। ମାୟା ପରି ଘୁରାଏ, ରସ୍ସୀରେ ଟାଣାଯାଏ, ଭ୍ରମରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ଚକୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଚାଲିଯାଏ। ସମୁଦ୍ର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଘାସ ପରି ଉଠିଯାଏ, ଜଳ ବନ୍ୟାରେ ଦୂରେ ଯାଏ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ, ଗଭୀର ଗହ୍ୱରରେ, ଚକ୍ର ଘୁରଣରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ପାହାଡ଼ ଓ ପୃଥିବୀ ଅଦଳବଦଳ ଅନୁଭବ କରି ରହିଯାଏ। ସେ ଅନନ୍ତ ଭାବେ ପଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ସବୁଦିଗରେ ଉପ୍ରେ ଉଠୁଛି; ଗଜଗଜା ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭିତ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍କଟ ହୋଇଯାଏ। କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଦିଗ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ। ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ପୂର୍ବ ପରେ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେ ଚିନ୍ତନଶକ୍ତି ହରାଇଦିଏ; ବିବେକ ନଥିବାରୁ ମହାମୋହରେ ତଳିଯାଏ। ଏହି ମୋହ ହୃଦୟରେ ବ୍ୟାପିଲେ ଶ୍ୱାସ ଧରିପାରେନାହିଁ; ଯେବେ ଜୀବନ ରେ ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ଚାଲେ, ତେବେ ମୋହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରିଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶିଳା ପରି ଅନୁଭବ କରେ—ଅଚେତନ, ଏହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥା ପରି। ଏହି ଶରୀର କାହିଁକି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ ବି, ବେଦନା, ମୋହ, ଅଚେତନତା, ଅସ୍ଥିରତା, ରୋଗ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଅନୁଭବ କରେ? ଏହି କ୍ରିୟାକୁ କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଅସ୍ପନ୍ଦନ; ଏହି ସମୟରେ ଯଦି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏହା ଏଠିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହା ଗଛର ଡାଳି ହଲିଲା ଭାବରେ ଘଟେ—ଏହା ତାହାର ସ୍ୱଭାବ; ଏହା ଚେତନାର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ବେଦନାରେ ନାଡ଼ୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ସଂକୋଚନ ବିସ୍ତାର ଛାଡ଼ିଦିଏ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ଯାଇ ଭିତରକୁ ଆସିନାହିଁ, ଯେବେ ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ। ଯେବେ ବାୟୁ ନ ଭିତରକୁ ଆସେ, ନ ବାହାରକୁ ଯାଏ, ଶରୀରର ନାଡ଼ୀ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଲୋକକୁ ମୃତ୍ ମାନାଯାଏ। ‘ମୁଁ ଏହି ସମୟରେ ନଶ୍ୱର ହେବି’—ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝାଯାଇଛି, ତାହା ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରତି ଯାଏ। ଯେଉଁ ଚେତନା ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ‘ମୁଁ ଏପରି କରିବି’ ଭାବେ ଚଳିଥାଏ, ସେ କେବେ ଚେତନାର ମୂଳ ଧାରାକୁ ନାଶ କରେନାହିଁ। ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅଭିନ୍ନ; ତେଣୁ ଜନ୍ମ ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଚେତନା ଘୁର୍ଣ୍ଣି ପରି ଅସ୍ଥିର, କେବେ ନଦୀ ଜଳ ପରି ଶାନ୍ତ, କେବେ ମୃଦୁ—ଏପରି ହେଉଛି ଜୀବନ୍ତ ଚେତନା। ଦୀର୍ଘ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଠନ ଅଛି, ସେପରି ଚେତନାର ଧାରାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି। ଚେତନା, ଜୀବ, କଦାଚିତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଏହି ମାୟାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଜନ୍ମ ରାତିର ଭ୍ରମ ପରି। ଜୀବ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କେବେ କେଉଁଠି ଏହା ନଶ୍ୱର ହେବ? ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ଜୀବ ଅନ୍ୟ କ’ଣ? କେଉଁଠାରୁ କେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କାହାର ଚେତନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, କ’ଣ ଏବଂ କିପରି? ଅନେକ ଦେହ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜୀବର ମନ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତା, ତେବେ ତାହା ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯିବା ଥାନ୍ତା। କେବଳ ସଂସ୍କାରର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଜୀବ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପାଇଁ ମାତ୍ର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିପରି, କେହି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ସଂସ୍କାର ଭ୍ରମରେ ଘୁରୁଏ।