ଏକ ଦିନ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ଚିତ୍ତ ଜଳର ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଏହି ଚିତ୍ତ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଳର ଚେତନା ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଇଯାଇଥିଲା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଭିତରେ ଜଳକୁ ଦେଖିଥାଏ। ପରେ ଏହି ଚିତ୍ତ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ପବନର ଚେତନା ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏହି ଚିତ୍ତର କୌଶଳ ଅସତ୍ୟକୁ କଳ୍ପନା କରିଥାଏ। ଆକାଶ, ପବନ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି—ଏମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାଗତି ସମସ୍ତେ ଅସତ୍ୟ। ଚେତନା ଏହାକୁ ଭିତରେ ଜାଣିଥାଏ, ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏଠିରେ କର୍ମ ଶେଷରେ ଫଳ ଅନୁଭୂତିର କ୍ରମ ଏବଂ କାର୍ମିକ ଫଳର ଅନୁଭୂତି ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଶ୍ରବଣ କର। ଏହା ଉପକୃତିକର। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ନିୟତ କ୍ରମ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି, କିମ୍ବା ଚାରିପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବନ ଶକ୍ତି, ଉପଚାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପରେ ଏହି କ୍ରମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ମାନବ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟର କାରଣ—ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ନିଜ କାର୍ମର ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା। ନିଜ କର୍ମ ଅବନତି ହେଲେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଏ; ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏହା ସ୍ଥିର ରହିଲେ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ। ଶିଶୁ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁବୟସରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯୁବକ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ବୃଦ୍ଧ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନିଜ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଧନ ଓ ଆୟୁର ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଏହିପରି ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜୀବ ଏଠାରୁ ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚନ୍ତି—ବିନା କଥା, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧା, ମୂଳ ବିନ୍ଦୁରେ ବେଦନା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ମୃତ୍ୟୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହ: କ’ଣ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସୁଖଦାୟକ କରେ, କ’ଣ ଦୁଃଖଦାୟକ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟେ? ଶେଷ ଶରୀର ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି: ଅଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସୀ, ଏବଂ ବିବେକୀ। ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ଅଭ୍ୟାସୀ ଓ ବିବେକୀ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ସୁଖରେ ବିଦାୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ ନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତି ନାପାଏ; ଅଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦୁଃଖ, ଅଶକ୍ତି ଓ ନିରାଶା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଜନାଇଥାଏ, ସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତିରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୁଏ, ସେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ମୁର୍ଜାଇଥିବା ପଦ୍ମପରି। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ କରିନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଂଗରେ ରହିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭିତରେ ଦାହ ଅନୁଭବ କରେ, ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଇଥିବା ପରି। ଧ୍ୱନି ଅସ୍ଥିର ହେବା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ବିକୃତ ହେବା ସମୟରେ ଏହି ନାଶକ ଅବସ୍ଥା ମନକୁ ଅତି ଦୁଃଖୀ କରେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଏପରି ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ, ଦିନ ରାତିରେ ପରିଣତ ହେଇଯାଏ; ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅନ୍ଧାର ମେଘରେ ଘିରି ଅନ୍ୟଥା ଚଳିଥାଏ। ମୂଳ ବିନ୍ଦୁରେ ବେଦନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଦୃଷ୍ଟି ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରିଥାଏ; ପୃଥିବୀ ଆକାଶ ହୋଇଯାଏ, ଆକାଶ ପୃଥିବୀ ହୋଇଯାଏ। ସେ ଏକ ଚକା ଚାକାରେ ଘୂରିଥାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସିଯାଏ, ଆକାଶକୁ ଟାଣ ଦିଅଯାଏ, ମନ ଘନ ମେଘର ନିଦ୍ରାକୁ ଝୁକିଯାଏ। ସେ ଅନ୍ଧାର ଗାଫରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଫସିଯାଏ; ଜିଭ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର, ମନ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇଯାଏ। ଆକାଶର ପଥରୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ଭୂମିର ଚକା ତରଙ୍ଗରେ ଘୂରିଯାଏ, ତୁରନ୍ତ ଚାଳିଥିବା ରଥରେ ହିମାଳୟର ମୁଖକୁ ଯାଉଛି। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୀପ୍ତ କରିଥିବା ପରି ଘୂରିଯାଏ, ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟକୁ ଛୁଇଯାଏ, ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଶକ୍ତିରେ ଉଭା ହୁଏ। ଭ୍ରମରେ ଭାସିଯାଏ, ଦୂର ଟାଣି ନିଅଯାଏ, ଚକା ତରଙ୍ଗରେ ଘୂରିଯାଏ, ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ଲେଡ଼ରେ ରଖାଯାଏ। ସମୁଦ୍ର ପବନରେ ଘାସ ତିରି ଭାବରେ ଚଳାଯାଏ, ଜଳର ବନ୍ଧରେ ଦୂର ଯାଏ, ଅଗ୍ନିରେ ତଳିଯାଏ। ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ, ଗଭୀର ଗାଫରେ, ଚକା ତରଙ୍ଗରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମିର ବିପରୀତତା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ସେ ଅନନ୍ତ ପଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ଚାରିପାଖରେ ଉପରେ ଉପରେ ଉଡ଼ିଯାଏ; ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନିରେ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ସାହିତ। ଦୀର୍ଘ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଦିଗ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ। ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଆଗ ପଛ ଜଣା ନାହିଁ, ଯେପରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଗୋଧୂଳି ଶେଷରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଷ୍ଟ ଦିଗରେ ହରାଯାଏ। ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ମନସିକ କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ହରାଯାଏ; ବିବେକ ନାହିଁ ଥିଲେ ମହା ଭ୍ରମରେ ବିଲିନ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ଆସିଲେ ଶ୍ୱାସ ଧରିନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଜୀବନରେ ଶ୍ୱାସ ଚଳିନାହିଁ, ଭ୍ରମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ। ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଜୀବ ପଥର ପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ପରି। ଏହି ଦେହ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ବେଦନା, ଭ୍ରମ, ମୂର୍ଛା, ଅସ୍ଥିରତା, ରୋଗ, ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ? ଏହି କ୍ରିୟା, କର୍ମ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭର ତଳମୂଳ ଚଳନା ଅବସ୍ଥା ବୁଝିଯାଏ; ଏଥିରେ ଯଦି ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେ କେବଳ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ। ଏହା ଏକ ଶାଖା ଗୁଛ ଦୋଳାୟମାନ ହେବା ପରି ଘଟେ—ଏହି ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ। ଏହା ଚେତନାର ବିସ୍ତାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏଠିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ବେଦନା ଦ୍ୱାରା ନାଡ଼ୀ ନିଜର ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମୟରେ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିକ୍ରମ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାହାରିଯାଇ ଭିତରକୁ ଆସେନାହିଁ, ନାଡ଼ୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳାନା ନାହିଁ ହେଲେ, ଏହି ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆସିବା ଓ ଯିବା ନାହିଁ, ଦେହର ନାଡ଼ୀ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାହା ମୃତ୍ୟୁ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। "ମୁଁ ଏହି ସମୟରେ ବିନାଶ ହେବି"—ଏହି ଜ୍ଞାନ, ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭୂତ, ଏହି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉପକ୍ରମ ଦେଇଯାଏ।