ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଗତି ଓ ତାହାର ଅନେକ ରୂପ। ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହି ଭାବେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଏହି ଚେତନା ନିଜେ ଅନିୟତ, ଏହାର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ନାହିଁ। ଏବଂ ‘କିଛି ନାହିଁ’ ଭାବନା ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଲାଗୁ ନକରେ; କାରଣ, ଚେତନା ଯଦି ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ଛାଡି ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହା କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିପାରିବ? ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଚେତନା ନିଜ ଭିତରେ ଅନେକ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା; ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶୀତ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯେଉଁଜଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେତନା ଓ ତାହାର ଅନୁସୂଚୀ ଅଛି, ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରୁ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁ କିଛି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଗଠିତ ହେଉଛି, ସେହି ରୂପରୁ ଏହା ଦୂର ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ବା ଏହାର ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ। ଚେତନା ଯେଉଁ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଯଦି ତାହାର ବିପରୀତ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ସେହି ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ; ଅନୁଭୂତିର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଜ ରୂପକୁ ରଖିଥାଏ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ—ସେହି ହେଉଛି ଚେତନା-ଆକାଶର ଗଠନ, ଏକ ଜନାନୀ ସ୍୵ପ୍ନର ଆନନ୍ଦ ଭଳି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅସଲି ନୁହେଁ, ଦେଖିବାକୁ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଚେତନାର ଧାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଇଥିଲା, ଏହି ଧାରା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରହିଅଛି। ଆକାଶର ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଚେତନା, ଆକାଶ ଚେତନା ହୋଇଯାଏ; ସମୟର ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଚେତନା, ଏଥର ଚେତନା ହୋଇଯାଏ। ପାଣିର ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଚେତନା, ଏଥରରେ ପାଣି ଚେତନା ହୋଇଯାଏ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜଣେ ଜଣ ନିଜ ଭିତରେ ପାଣିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହା ପବନର ଚେତନା ଭାବରେ ଜ୍ୱଳମାନ ହୁଏ, ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ; ଚେତନାର ଏହି କୌଶଳ ଅସଲି ନୁହେଁ ଭିତିରେ ଭାବନା କରେ। ଆକାଶ, ପବନ, ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନିର ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତେ ଅସତ୍ୟ; ଚେତନା ନିଜେ ଏହି ଅସଲିତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସ୍୵ପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଯେପରି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନିବୃତି ପାଇଁ ଯାହା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମଫଳ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁକ୍ରମ ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଉଛି, ଏହା ଉପକୃତିକର। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁକ୍ରମ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି, କିମ୍ବା ଚାରି ଭାବରେ ରହିଥାଏ; ଏବେ ଜୀବର ପୋଷଣ ଓ ଆଦିରେ ଅନୁକ୍ରମ ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଉଛି। ମାନବ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟର କାରଣ ହେଉଛି ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ପଦାର୍ଥ ଓ ନିଜ କର୍ମର ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା। ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଏଠାରେ ଲୋକର ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ; ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏବଂ ଏହା ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏକ ଶିଶୁ ଶିଶୁକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ର କାର୍ମିକ କାରଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ; ଏକ ଯୁବକ ଯୁବକାଳ ମୃତ୍ୟୁ କାରଣରେ; ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୃତ୍ୟୁ କାରଣରେ। ଯେଉଁଜଣ ନିଜ କର୍ମକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରନ୍ତି, ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଧନ, ଆୟୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ, ଜୀବ ଏଠାରୁ ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଂଚେ—ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୂନ୍ୟ, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧା, ଜୀବନ୍ଦ୍ରା ବିନ୍ଦୁ ରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଆମକୁ କହ: କଣ ମୃତ୍ୟୁ ମଧୁର କରେ, କଣ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ କରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କଣ ଘଟେ? ଶରୀରର ଶେଷରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ଅଭିଲାଷ କରନ୍ତି: ଅଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସୀ, ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ। ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକ ଶରୀର ଛାଡି ଉଲ୍ଲାସିତ ଭାବରେ ବିଦାୟ ନେନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ ଲାଭ କରିନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ଅସହାୟ ଓ ନିରାଶାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। ଯେଉଁଜଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଜଣାଇଥାଏ, ଗୁପ୍ତ ସଂସ୍କାରର ବଳରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ, ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍ଗ ମେଳରେ ନିରତ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମନ ଭିତରେ ଜ୍ୱାଳା ଅନୁଭବ କରେ, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ଭଳି। ଜବା କ୍ଷୀଣ ହେବା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ବିକୃତି ଆସିଲେ, ଏହି ନାଶକ ଅବସ୍ଥା ମନକୁ ନିରାସାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଏକଦମ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, ଦିନ ରାତି ହେବା ଭଳି; ତାଙ୍କର ଆକାର ଅନ୍ୟପଟି ଘୁରିଯାଏ, ଘନ ମେଘ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ରେ ଘିରିଯାଏ। ଜୀବନ୍ଦ୍ରା ବିନ୍ଦୁ ରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ଦୃଷ୍ଟି ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିଯାଏ; ପୃଥିବୀ ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଆକାଶ ପୃଥିବୀ ଭଳି। ସେ ଏକ ଚକା ଭଳି ଘୁରିଯାଏ, କୁଆଁର ଚକା ଭଳି, ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ଲାଞ୍ଛ ଭଳି ତଳେ ଯାଏ, ଆକାଶରେ ଏକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଠିଯାଏ, ମନ ଘନ ମେଘର ନିଦ୍ରାପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। ସେ ଏକ ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡିଯାଏ, ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଜିଭ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ନିଜେ ଅପାହିଁ ଭଳି; ମନ ଭାଗିଯାଏ। ସେ ଆକାଶର ପଥରୁ ତଳେ ପଡିଯାଏ, ଏକ ଘୁରାଣି ଭଳି ଘୁରିଯାଏ, ଦ୍ରୁତ ଚକ୍ରରେ ଚାଲିଯାଏ, ହିମାଳୟର ମୁଖ ପରି ଯାଉଥିବା ଭଳି। ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ଘୁରାଇଥାଏ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଛୁଇଯାଏ, ଏକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘୁରାଯାଏ, ପବନ ଚାଳିତ ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ଦଢ଼ାଏ। ସେ ଏକ ମାୟା ଭଳି ଘୁରିଯାଏ, ରସି ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଏ, ଘୁରାଣି ଭଳି ଘୁରିଯାଏ, ଚାକୁ ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ।