ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ କହାଯାଇଲା, "ଦେଖ, ସେ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କର ପତି ଏବେ ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?" ଏହି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ଜଣାଅଞ୍ଜଣା ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ନିୟତି କିପରି ଆସିଥାଏ? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ଭଳି ଘଟଣାରେ ଅନିୟତି କିପରି କହାଯାଏ? ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ କିପରି ଉପଜିଥାଏ? ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ଆସିଥାଏ? ଅଗ୍ନିରେ ତାପ କିପରି ରହିଥାଏ, ମାଟିରେ ସ୍ଥିରତା କିପରି ଥାଏ? ହିମରେ ଶୀତଳତା କିପରି ଅଛି? ସମୟ, ଦିଗ ଓ ଏପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ଅଛି? ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟର ଉପଜିବା ଓ ନଷ୍ଟ ହେବା, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ଜ୍ଞାନ କିପରି ଘଟେ? ତିନି କିପରି ଘାସ, ଜଣା, ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଉଚ୍ଚତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଆସିନଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ତାହାର କାରଣ ଅଛି ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ? ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ଶମିତ ହେବା ପରେ, କେବଳ ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଆକାଶ ସଦୃଶ ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା—ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ଚେତନାର ଆକାରରେ ନିଜକୁ ଏକ ଆଲୋକ କଣା ଭାବରେ ଭାବନା କରେ—"ମୁଁ ଏହି"—ଏହିପରି, ଦ୍ରୋଣାରେ ଜଣେ ଜଣେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଅନୁଭୂତି କରିଥାଏ। ଏହି ଆଲୋକ କଣା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ସ୍ଥୂଳତା ଅନୁଭୂତି କରେ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ବୋଧ ହୁଏ। ସେହି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣି, "ମୁଁ ଏହି" କହି, ଏକ ଚିନ୍ତାର ରାଜ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଆକାଶ ସଦୃଶ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଆକାର ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଚେତନା ଯେଉଁ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଚେତନା ଅନିୟମିତ ଥିବାରୁ, କିଛି ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। "କିଛି ନୁହେଁ" ଭାବନା ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଲାଗୁ ନୁହେଁ; ଯଦି ସମସ୍ତ ଆକାର ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେ କିପରି ଅବଶେଷ ରହିପାରିବ? ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଚେତନା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ଅନେକ ଆକାର ନେଇଥାଏ; ଏବେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ଶୀତ, ଅଗ୍ନି ଓ ଏପରି ଆକାରରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି ଯେଉଁଠି, ସେ ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବ ନାହିଁ; ଚେତନା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେ ନିୟମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଆକାର ନେଇଛି, ଆକାଶ ସଦୃଶ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀ ସଦୃଶ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଠାରୁ ଦୂର ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଚେତନା ଯେଉଁପରି ନିର୍ମିତ, ବିପରୀତ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଅବଧି, ସେ ତାହାରୁ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ; ଅଭିଜ୍ଞତାର ଆଦତରେ ଏପରି ଅଛି। ବିଶ୍ୱର ଆରମ୍ଭରେ, ଯେଉଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କିନ୍ତୁ ଏହିଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ସେ ଚେତନା-ଆକାଶ ଗଠନ, ଜଣେ ଜଣେ ଦ୍ରୋଣାରେ ନାରୀ ରମଣ ଭଳି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଚେତନାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି, ଏବଂ ଜୀବଗୁଡିକର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଏପରି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଧାରା ଅଟୁଟ ରହିଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଚେତନା ଯେଉଁପରି ଆକାଶ ନେଇଛି, ସେ ଆକାଶ ଚେତନା ହୁଏ; ଯେଉଁପରି କାଳ ଆକାର ନେଇଛି, ସେ କାଳ-ଆକାଶ ଚେତନା ହୁଏ। ଯେଉଁପରି ଚେତନା ଜଳ ଆକାର ନେଇଛି, ସେ ଆକାଶରେ ଜଳ ଚେତନା ହୁଏ; ଦ୍ରୋଣାରେ ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଦେଖିଥାଏ। ଚେତନା ନିଜର ପବନ ଚେତନାରେ ଚମକେ, ଏପରି ଅଛି; ଚେତନାର ଏହି ଚତୁର୍ୟୁକ୍ତି ଅସତ୍ୟକୁ ଭାବନା କରେ। ଏହି ଆକାଶ, ପବନ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନିର ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତେ ଅସତ୍ୟ; ଚେତନା ଏହି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ଜାଣିଥାଏ, ଦ୍ରୋଣା, ଭାବନା ଓ ଧ୍ୟାନରେ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମଫଳ ଅନୁଭବ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ତାହା ଶୁଣ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭର ନିୟମ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ଭାଗରେ ଅଛି; ଏବେ ଜୀବର ପୋଷଣ ଏବଂ ଏହିପରି ଜୀବନ ଶକ୍ତିର ନିୟମ ଶୁଣ। ମାନବ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟର କାରଣ ହେଉଛି ଏଠିର ଦେଖାଯାଏ—ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ପଦାର୍ଥ, ଓ ନିଜ କର୍ମର ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା। ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଲୋକଙ୍କର ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏବଂ ସ୍ଥିର ରହିଲେ, ସ୍ଥିର ରହିଯାଏ। ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ କର୍ମରେ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଥାଏ; ଯୁବକ ଯୁବାବସ୍ଥାର ମୃତ୍ୟୁ କର୍ମରେ; ବୃଦ୍ଧ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମୃତ୍ୟୁ କର୍ମରେ। ଯେଉଁ ନିଜ କର୍ମକୁ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ କରେ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଧନ, ଆୟୁ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି, କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜୀବ ଏଠାରୁ ଶେଷ ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚେ—ବାକ୍ ନିଷ୍ପ୍ରଭ, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାର, ପ୍ରାଣ ବିନ୍ଦୁରେ ବେଦନା ଅନୁଭୂତି। "ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ମୃତ୍ୟୁ ସଂପର୍କରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଥା କହ; କଣ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧୁର କରେ, କଣ ଦୁଃଖଦାୟକ କରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କଣ ଘଟେ?" ଶରୀର ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହାଁଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଅଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସୀ, ବିବେକୀ। ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସୀ ଓ ବିବେକୀ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ସୁଖରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ ଲାଭ କରିନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଅସହାୟ ଓ ଆଶାହୀନ। ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରେ, ସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତିରେ ଅଭିଭୂତ ହୁଏ, ସେ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଭଳି। ଯେଉଁ ମନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଲଗିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଦାହ ଅନୁଭବ କରେ, ଅଗ୍ନିରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ଭଳି। ଯେତେବେଳେ କଣ୍ଠ ଶ୍ରାବ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ବିକୃତ ହୁଏ, ଏହି ନାଶକ ଅବସ୍ଥା ମନକୁ ନିରାଶ କରେ।