ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ କଥା କହିଥାଏ। ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି ଯେ, କେବଳ ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ ମାତ୍ର, କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ଶୁଖିଳା ପତ୍ର ଅଗ୍ନି ଉପରେ ପଡିଲେ କ୍ଷଣକାଳରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ଦିବ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମିଳିଲା ମାତ୍ର ନାଶ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେତେଟି ଆକାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ତାହାର ସୀମା ଏତିକି ଯେ, ଯେପରି ମନେ ହୁଏ “ମୁଁ ସେଇ ଚେତନା”, ସେପରି ତାହାର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଯେପରି ରଶିରେ ସାପ ଭାବିଲେ, ସେ ସାପର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ କି? ନାହିଁ, କାରଣ ନିଜ ମନରେ ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠାରୁ କେମିତି କିଛି କ୍ରିୟା ହେବ? ଯାହାକୁ “ଏହା ମୃତ” ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେ କେବଳ ମିଥ୍ୟା; ଏହା ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର ଜାଲରେ ନିଜେ ଦେଖୁଥିବା ଭ୍ରମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ ଯାହା କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏପରି ଭ୍ରମ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜ ଭିତରେ ଅନୁଭୂତ ସଂସାର ଚକ୍ର ବାହ୍ୟ ଜୀବଗୁଡ଼ିକର ଜାଲରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଯେମାନେ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତିବାହିକ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ନୁହଁନ୍ତି। ପାଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ ମିଥ୍ୟା, ଏହା ମାୟାମୟ; ଅନ୍ୟେ କିପରି ଏହି ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ? ଯେପରି ଛାୟା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଟିକିପାରେନାହିଁ। ଏଠି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ଲୀଳା ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ଶରଣ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେ କେବଳ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ କଳ୍ପିତ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ହେ ଅମ୍ବିକା, ଦେଖ—ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ଭାଗ୍ୟ କିପରି ସତ୍ତା ଓ ଅସତ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଆସିଲା? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ଭଳି ଘଟଣାରେ ଅଭାଗ୍ୟ କିପରି କୁହାଯାଏ? ସ୍ୱଭାବ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ? ସତ୍ତା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରେ? ଅଗ୍ନିରେ ତାପ କିପରି ଅଛି, ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥିରତା କିପରି ଅଛି? ହିମରେ ଶୀତଳତା କିପରି ଅଛି? କାଳ, ଦିଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ସତ୍ତା କିପରି ଅଛି? ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନାଶ ହୁଏ, ସେସବୁ ମହାନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି କିପରି ହୁଏ? ଘାସ, ଜାଡି, ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତା ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଉଚ୍ଚତାର କାରଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ରୂପ ଅବିନାଶୀ ଅଛି—ତଥାପି ଏହି ବୃଦ୍ଧି କିପରି ନ ଆସେ? ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ଶାନ୍ତ ହେଲେ, କେବଳ ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଆକାଶତୁଳ୍ୟ ସତ୍ତା, ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନାର ରୂପରେ ନିଜକୁ ଏକ ଆଲୋକ କଣିକା ଭାବେ କଳ୍ପନା କରେ—“ମୁଁ ଏହି”—ଏପରି, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆପଣ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେହି ଆଲୋକ କଣିକା ନିଜ ଭିତରେ ମୋଟା ଅନୁଭୂତିକୁ ଦେଖେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜକୁ “ମୁଁ ଏହି” ବୋଲି ଜାଣେ, ଏବଂ ତାପରେ ଚିନ୍ତାର ଏକ ରାଜ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ନିଜ ଆକାଶତୁଳ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଵେଁ ଅଚଳ ଅଛି। ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅସୀମ ଚେତନାରୁ କିଛି ଏଠାରେ ସ୍ଥିର ନୁହଁ। “କିଛି ନାହିଁ” ବୋଲି ଭାବନା ଚେତନାର ନିଜ ଗୁଣକୁ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ କେମିତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିପାରିବ? ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଚେତନା ନିଜ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏଵେଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏହା ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ସତ୍ତା ଅଛି, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଚେତନା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଛି, ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଦାପି ନାଶ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ରୂପ ଗଠିତ ହୋଇଛି, ସେଠାରୁ ସେ ଅଲଗା ହୋଇପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଚେତନା ଯେଉଁ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ବିପରୀତ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ, ଏହା ସେଇ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ; ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ତଥାପି “ଏହି” ବୋଲି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ସେ ହେଉଛି ଚେତନା ଆକାଶର ଗଠନ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ନାରୀର ସୁଖ ଭଳି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମିଥ୍ୟା, ଯଦିଓ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ନିଜ ଗୁଣର ଜ୍ଞାନ ଏହିପରି, ଏବଂ ଜୀବଗୁଡ଼ିକର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଏପରି। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଧାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା, ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ଅବିଚଳ ରହିଛି। ଆକାଶ ଭାବ ନେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଆକାଶ ଚେତନା ହୁଏ; କାଳ ଭାବ ନେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ତାହାର ଚେତନା ହୁଏ। ଜଳ ଭାବ ନେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ତାହାର ଚେତନା ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଣେ ନିଜ ଭିତରେ ଜଳ ଦେଖିଥାଏ। ଏହା ନିଜ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ବାୟୁ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହି ଚେତନାର ଚାତୁର୍ୟ ଅସତ୍ୟକୁ କଳ୍ପନା କରେ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଭାବର ଅବସ୍ଥା ସବୁ ମିଥ୍ୟା; ଚେତନା ଏହାକୁ ଭିତରେ ଜାଣେ, ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନରେ ଯେପରି। ଏଠି ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମଫଳ ଅନୁଭବର କ୍ରମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଉପକାରୀ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭର ନିୟମ କେବେ ଏକ, କେବେ ଦୁଇ, କେବେ ତିନି, କେବେ ଚାରି ଭାଗରେ ଥାଏ; ଏବେ ଜୀବଙ୍କ ଜୀବନଶକ୍ତି ଓ ପୋଷଣ ଆଦିର ନିୟମ ଶୁଣ। ମାନବ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ର କାରଣ ହେଉଛି ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ନିଜ କର୍ମର ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା।