ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରି ନଥାନ୍ତି—ଏହା ଜଣେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବନରେ ଥିବା ଫଳର ଭଳି। ସେଠାରୁ ଗୋଟିଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ, ଏକ ବଡ଼ ସୀମା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ନଗରରେ, ସେ ଏମିତି ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଯେପରି ଗୋଟିଏ କୀଟ ଫଳ ଭିତରକୁ ଝିଅଁ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମଣ୍ଡଳର ଦ୍ୟୁତିକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ତାରାମାର୍ଗ ତଳେ ଥିବା ଶୋଭାମୟ ପୃଥିବୀ ମଣ୍ଡଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାକୁ ଯାଇ, ନଗର ଓ ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶବ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେ ମାୟା ନାମକ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ—ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଏବେ ଶବ ଭାବେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବ କଲେ ଏହି ସତ୍ୟଟି—‘ଏହି ମୋର ପତି, ସିନ୍ଧୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବେ ସେ ବୀରମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଲୋକକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।’ ‘ଦେବୀଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ରୂପରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଏପରି ଅନୁଭବ ଅନ୍ୟ କାହାର ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ,’—ଏହି ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚାମର ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ପଖା ଝାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶିତଳ କରେ। ଏହି ସମୟରେ ସେଠି ଥିବା ସେବକ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ଓ ଜାଗ୍ରତ ରାଜା—ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ‘ତୁମେ କିଏ? କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?’ ଏହି ରାଜା, ସେ, ଏବଂ ସେବକମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ୱ ଚେତନା ଓ ଆମ ଦୁହଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ଜାଣିପାରିବେ। ଚେତନାର ମହାବିକାଶ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟମର ପ୍ରବଳ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା, ଏମିତି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ। ‘ଏହି ମୋର ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ ସଂଗିନୀ, ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ ରାଣୀ, ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ ସେବକ।’ କିନ୍ତୁ ଏହି ସତ୍ୟ କେବଳ ତୁମେ, ମୁଁ ଏବଂ ସେ ଜାଣିପାରିବୁ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଯଥାଘଟିଛି; ଏହି ମହାଚମତ୍କାର ଆମେ ବୁଝିପାରିବୁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ‘ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା ଲୀଳେ, ବିବାହ ହେବା ସମୟରେ ସେ ଏହି ଦେହରେ କାହିଁକି ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ?’ ଯେମାନେ ଜାଗ୍ରତ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳରେ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଦେହ ସହିତ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହାନ୍ତି—ଯେପରି ଛାୟା ସୂର୍ୟର ଆଲୋକରେ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଜାଗ୍ରତମାନେ ଦେଶ୍ଟିନି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେପରି ସତ୍ୟ କେବେ ମିଥ୍ୟା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଶୁ ଭୂତର କଳ୍ପନାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ମୁକ୍ତ ଚିନ୍ତା ଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କିପରି ଆସିବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିବେକର ଜ୍ୱର ଅନ୍ତରେ ରହିଛି, ବିବେକ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶିତଳତା କିପରି ଆସିପାରିବ? ଯିଏ ମନେ କରେ, ‘ମୁଁ ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଦେହ, ମୋର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗତି ନାହିଁ’—ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧାରଣା କିପରି ଧରିପାରିବ? ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ, ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ବର ଦ୍ୱାରା, କେବଳ ଧର୍ମମୟ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ ସହଜରେ ଜଳିଯାଏ, ଏହି ଦେହ ଦେବମୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଗଲା ପରେ ନଶ୍ୱର। ଏହି ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟର ଅନୁଭୂତିର ସୀମା—ଯେପରି ମନେ କରାଯାଏ, ‘ମୁଁ ଏହି ଚେତନା’, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା। ଯିଏ ରସିରେ ସାପ ଭାବିଥିବା ଧାରଣା ରଖେ—ସେ କିପରି ସାପର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ନିଜର ମଧ୍ୟରେ କିପରି କ୍ରିୟା କରିପାରିବ? ଯାହାକୁ ‘ଏହି ମୃତ’ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ମିଥ୍ୟା। ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଂସାର ଜାଲରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଭ୍ରମ ସହଜ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ଏପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅଭ୍ୟାସ ନାହିଁ। ନିଜ ଭିତରେ ଅନୁଭୂତ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ବାହ୍ୟ ସଂସାର ଠାରୁ ଦୂର, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାତ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଜଣେ ଦେଖିପାରି ନଥିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। ଏହିପରି, ଯେମାନେ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତିବାହିକ ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହେଁ। ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ ମିଥ୍ୟା, ଏହା ମୋହର ଗଠନ; ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ଥିରତାକୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ, ଯେପରି ଛାୟା ସୂର୍ୟର ଆଲୋକରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଲୀଳା, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେ କେବଳ ତାଙ୍କ ପତି ଚିନ୍ତିତ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ସେ ବିଦାୟ ନେଲେ, ହେ ଅମ୍ବିକେ, ଦେଖ—ତାଙ୍କ ପତି ଏବେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏଠି ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ଭାବରେ, ଭୂତ ଓ ଅଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶ୍ଟିନି କିପରି ଆସିଛି? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ଭଳି ବିଷୟରେ କିପରି ଅଦୈବିକତା କୁହାଯାଏ? ସ୍ୱାଭାବିକ ଧର୍ମ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ସତ୍ତା ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରେ? ତାପ ଅଗ୍ନି ଓ ଏହାଦିରେ କିପରି ରହେ, ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ପୃଥିବୀ ଆଦିରେ କିପରି ଥାଏ? ହିମ ଓ ଏହାଦିରେ ଶିତଳତା କିପରି ରହେ? କାଳ, ଦିଗ ଆଦିରେ ସତ୍ତା କ’ଣ? ଭୂତ ଓ ଅଭୂତର ଉଦୟ-ନାଶ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି କିପରି ହୁଏ? ଘାସ, ଝାଡ଼, ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଜିନିଷରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଉଚ୍ଚତା କାହିଁକି ଥିଏ, ଯେଉଁଠି ତାହାର କାରଣ ଅବିକୃତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜିନିଷ ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ? ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତ ଆକାଶସ୍ଵରୂପ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ। ସେ ଚେତନା ରୂପେ ନିଜକୁ ଆଲୋକକଣା ଭାବି, ‘ମୁଁ ଏହି’—ଏପରି କଳ୍ପନା କରେ; ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଅନୁଭବ କର।