ମନ ଯେଉଁପରି ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଦଶ ଦିଗ୍ରେ ଦୌଡ଼େ, ମଣ୍ଡରାଚଳ ପର୍ବତର ଆଘାତରେ ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ର ଜଳର ଭଳି, ତେଣୁ ମୋ ମନ ଅବିରତ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଭାସିଯାଉଛି। ଏହି ମନର ମହାମୋହ ସମୁଦ୍ରକୁ ମୁଁ କେବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନି, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ, ଚକ୍ରବାତ ଓ ମାୟାର ମଗରମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭୋଗର କିଶଳୟ ଲାଗି ଆଶା କରି, ପତନର ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତ ବିଷୟରେ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା, ଏହି ମନ ମୃଗ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ମୋର ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ କେବେ ନିଜର ଚିରଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ସମୁଦ୍ରର ଅବିରତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭଳି ଏହା ସଦା ଅସ୍ଥିର ରହେ। ଏହି ମନ ନିଜର ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ନିଜ ଆଶୟକୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧିଦିଏ, ଏକ ଖଞ୍ଜରେ ବନ୍ଦ ଶିଂହର ଭଳି। ମନ ମୋହର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶରୀରର ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖକୁ ଚୋରିନେଇଯାଏ, ଯେପରି ହଂସ ପାଣିରୁ କ୍ଷୀର ବାହାର କରେ। ଅନନ୍ତ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ଏହି ମନର ଚଳନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିପରି ମୁଁ ବିକଳ ଓ ଅଶାନ୍ତ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ଗଠିତ ଏହି ମନରେ ମୁଁ ଏମିତି ବନ୍ଧିଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଜାଳରେ ଧରାପଡ଼ିଯାଏ। କ୍ରୋଧର ଧୂଆଁ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିର ଗୁହାରେ, ହେ ମୁନି, ମୁଁ ମନରେ ପୁଡ଼ିଯାଉଛି, ଶୁଷ୍କ ଘାସ ଅଗ୍ନିରେ ଭସିଯିବା ପରି। ନିର୍ଦୟ ତୃଷ୍ଣାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମୁଁ ନିର୍ବୁଦ୍ଧି ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଶବକୁ ଶ୍ୱାନ ଭୋଜନ କରେ, ଏହି ମନ ମୋତେ ଭକ୍ଷିଯାଉଛି। ଅସ୍ଥିର ଓ ଜଡ ମନ ତରଙ୍ଗରେ ଉଠିବା ଭଳି ମୋତେ ଏପରି ଭାସାଇ ଦେଉଛି, ଯେପରି ନଦୀପାର ଗଛ ପ୍ରବାହରେ ଦୂରକୁ ଭାସିଯାଏ। ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ମୋତେ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍କି ଦେଇଛି, ଯେପରି ଜୋର ବାତାସରେ ଘାସ ଚିରିଯାଏ। ମୁଁ ସଦା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ମୋତେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ଯେପରି ବନ୍ଧ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ରୋକିଥାଏ। ଏହି ମନ ମୋତେ ଏପରି ଘେରି ରଖିଛି, ଯେପରି ଏକ ଲକଢ଼ି ଉପରୁ ଅନ୍ୟ ଲକଢ଼ି ଦ୍ୱାରା କୂଏଁରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ। ଅନନ୍ତ ତର୍କରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଅସତ୍ୟରେ ବଡ଼ ହୋଇଥିବା ଏହି ମନ ମୋତେ ଧରିଛି, ଯେପରି ଏକ ଦୂତିଆ ପିଶାଚ ଶିଶୁକୁ ଧରିନେଉଛି। ଏହି ମନ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର, ପର୍ବତଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଜୟ, ହୀରାଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ, ଏବଂ ଏହା ବନ୍ଧନରେ ବିକ୍ରୂର ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ମନ କ୍ରିୟାବସ୍ତୁ ଉପରେ ପକ୍ଷୀର ଚାରା ଉପରେ ଝପଟା ମାରିବା ପରି ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳନାରୁ ଯେପରି ଦୂରେଇଯାଏ, ଏମିତି ଏହି ମନ ଦୂରେଇଯାଏ। ହେ ପିତା, ଏହି ମନ ନିଜ ଗୁଣରେ ଜଡ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ, ନାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରର ଭଳି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚଳନରେ ମୋତେ ଦୂରକୁ ବୋହିନେଉଛି। ମହାସାଗର ପିଇଯିବା, ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା, ଅଗ୍ନି ଖାଇଯିବା ମନକୁ ଜୟ କରିବାଠାରୁ ସହଜ। ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାରଣ; ଏହା ରହିଲେ ତିନି ଲୋକ ଅଛି, ଏହା ଶମିତ ହେଲେ ସଂସାର ଶମିତ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ସାବଧାନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମନରୁ ଶତାଧିକ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଉପଜାଉ ଭୂମିରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ମନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ମହା ଗୁଣ ଜୟ କରିବାର ଆଶା ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ସେଠି ଏହି ଶତ୍ରୁ ମନକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଉଠିଛି। ଅନ୍ତର ଅଶାନ୍ତି ଶମିତ ହେଲେ, ମୁଁ ବଡ଼, ଜଡ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାଗ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମେଘମାଳା ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାରର ରାତିରେ, ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେଷ୍ଟା ଦୋଷର ପକ୍ଷୀମାନେ ଶାରି ଶାରି ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ଅନ୍ତରର ଜ୍ୱଳନ ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପକ୍କ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଶୁଷ୍କ ମାଟି ଭଳି ହେଉଛି, ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳହୀନ ମାଟି ପରି। ମୋର ମନର ମହାବନରେ, ମୋହର ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ, ଆଶା ନାମକ ଦାନବ ମଦରେ ମସ୍ତ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟତାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ରଜୋଗୁଣର କୁହୁଡ଼ି, ସୁନାଳି ଚମକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଶ୍ଚୟ, ଏବେ ମୋର ଚିନ୍ତା ଅଶୋକ ମାଳିକାର ଫୁଲ ପରି ଫୁଟିଉଠିଛି। ଏହି ଅନ୍ତର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚୁର, ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଖାଇଯାଉଛି, ବିଷ ମିଶ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଉଠିଉଠି ଆସୁଛି। ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତରଙ୍ଗର ଉତ୍ପାତରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଶରୀର ପର୍ବତରୁ ଝରିବା ନଦୀ ପରି, ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ନଦୀ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗରେ ଅନେକ ଆକୃତିରେ ଚଳିଯାଏ। ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏହା ଝଡ଼ରେ ଶୁଷ୍କ ଘାସ ପରି ଉଡ଼ିଯାଏ; ମୋର ମନ, ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପରି, ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତାରେ କେଉଁଠି ଯାଏ କି ଜଣେଇପାରି ନାହିଁ। ମୁଁ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତୃଷ୍ଣା ତାହାକୁ କାଟିଦେଉଛି, ଯେପରି ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଉଦ୍ୟତ ମୂଷ ତନ୍ତୁବାଦ୍ୟର ତାର କାଟିଦେଉଛି। ଜଳରେ ପୁରୁଣା ପତ୍ର, ବାତାସରେ ଶୁଷ୍କ ଘାସ, ଆକାଶରେ ଶରଦ ମେଘ ପରି, ମୁଁ ଚିନ୍ତାର ଚକ୍ରବାତରେ ଉଠାଯାଉଛି। ନିଜ ମୂଳ ଚିନ୍ତାକୁ ଛୁଇଁପାରୁନଥିବା, ଚିନ୍ତାର ଜାଳରେ ଅଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଛୁ, ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ଜାଳରେ ଧରାପଡ଼ନ୍ତି। ହେ ପିତା, ତୃଷ୍ଣା ନାମକ ଅଗ୍ନିରେ ମୁଁ ଏପରି ପୁଡ଼ିଯାଉଛି, ଯେ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ମନର ଘୋଡ଼ା, ତୃଷ୍ଣାରେ ବେପରୁଆ, ଦୂରକୁ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ପୁଣି ପୁଣି ଫେରିଆସେ, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ତୃଷ୍ଣା ଜଡତାରେ ବନ୍ଧି, ଉପରେ ତଳେ ଅବିରତ ଚଳେ; ଅବିରତ ଚଞ୍ଚଳ, ଗଠିତ, ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଅକ୍ଷ ବିନା ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ରସି ପରି। ଏହି ଦେହରେ ଲୋକ ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରେ ନିତ୍ୟ ଅଶାନ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ କଠିନ ରସିରେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଯିବା।