ସନ୍ନିହିତ ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅନୁସନ୍ଧାନଶୀଳ ଜୀବ ନିଜର ଅନ୍ତଃକଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା—"ପୁଅ, ଜଣେଇ, ପରିବାର—ଏହି ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଏକ ଜାଲର ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁର ମୂଳରେ ଅଛି ଏକ ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ—ଏହା ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଯାହା ମନ୍ତ୍ରହୀନ ଏକ ଜାଲର ଭଳି ଆମକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି କ୍ଷଣରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟକ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧର ସାଗର ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସ୍ଥିର ହେବା ସହିତ, ମନରେ ଯେଉଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାର କୁହୁଡି ରହିଥାଏ, ତାହା ମନେ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ହେବାକୁ ଲାଗେ। ଏବେ ମୁଁ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହେ ସଜ୍ଜନ ଋଷି, ଦୟାକରି ଏହି ସମୟରେ ଯାହା ଉଚିତ, ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ସେହି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅନିତ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଭାଗ୍ୟ ଥାଏ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ନାହିଁ। ହେ ମହାନୁଭାବ, ମୁଁ ଏହି ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅହଂକାରରେ ବ୍ୟାକୁଳ—ମୋତେ ନିର୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୋର ମନ ଅନେକ ଦୋଷରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ତଥାପି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ଓ ଧର୍ମିକମାନେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ପଖୀର ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ଭଳି। ଏହି ଅଶାନ୍ତ ମନ ବେଫଳ ଭାବେ ଏଠାଉଠା ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଦୂର ହୋଇ ନିରାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ ଅଜଣା ସହରରେ ହୋଇଯାଏ। ବଡ଼ ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ କେଉଁଠି କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ, ଏହା କଦାଚିତ ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିକୁ ପାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଝାଲିରେ ପାଣି ଭରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ସଦା ଖାଲି, ଇଛାର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଏହା କଦାପି ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଝୁଡ଼ାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହରିଣ। ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ଏହା କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଏହି ମନ ଦଶ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ସାଗର ଜଳର ଭଳି। ମୁଁ ଏହି ମହାମୋହର ସାଗରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ତରଙ୍ଗ, ଚକ୍ରବାତ, ମାୟାର ମଗର ଭରିଛି। ଭୋଗର କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଆଶାରେ, ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଭାବିନାହିଁ, ମନ-ମୃଗ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ମୋର ଚଞ୍ଚଳ ମନ କଦାଚିତ ଶାନ୍ତି ଧରିନାହିଁ, ସାଗରର ଅବିରତ ଉତ୍ତାଳିତ ତରଙ୍ଗର ଭଳି। ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ଏହି ମନ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ଯେପରି ଖଞ୍ଜର ଆଉ ଶେଉଁ ଗର୍ଜନାରେ ପିଞ୍ଜରାରେ ଅଟକିଛି। ମୋହର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଏହି ମନ ଦେହର ଅସ୍ଥିର ସୁଖକୁ ଚୁରି କରେ, ଯେପରି ହଂସ ଜଳରୁ କ୍ଷୀର ଗ୍ରହଣ କରେ। ଅନନ୍ତ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ଶଯ୍ୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ଏହି ମନର ଚଳନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହିପରି ମୁଁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଅସ୍ଥିର। ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ଗଠିତ ଏହି ମନ ମୋତେ ଜାଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ପକ୍ଷୀଭଳି ବାନ୍ଧି ରଖିଛି। କ୍ରୋଧର ଧୂଆଁ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିରେ ମୁଁ ଜଳିଯାଉଛି, ଶୁଷ୍କ ଘାସ ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ଜଳିଯାଏ। କ୍ରୂର ତୃଷ୍ଣାରେ ଚାଲିତ, ମୁଁ ଅବୁଝ ହୋଇପଡ଼ିଛି, ଶବକୁ ଶ୍ୱାନ ଖାଉଥିବା ପରି ମନ ମୋତେ ଉପଭୋଗ କରୁଛି। ଅସ୍ଥିର ଓ ଜଡ଼ ମନରେ, ତରଙ୍ଗରେ ଭାସି, ମୁଁ ତୀର ଗଛ ଭଳି ପ୍ରବାହରେ ଭେସିଯାଉଛି। ଖାଲି ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ମୋତେ ଦୂରକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଇଛି, ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ଘାସର ତଣ୍ଡା ଚାଲିଯାଏ। ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅପବିତ୍ର ମନ ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ଅଟକାଇଦେଇଛି, ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ୟା ଯେପରି ରୁକିଯାଏ। ଅନ୍ଧକୁପକୁ ତଳେ ଯାଉଥିବା ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତଳକୁ ଟାଣି ନେଇଥାଏ, ଏହିପରି ମୋର ମନ ମୋତେ ଚାପି ରଖିଛି, ଏକ କାଠ ଉପରେ ରସ୍ସି ମାଡ଼ିଥିବା ଭଳି। ଅନ୍ତର ତର୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣତାରେ ଏହି ମନ ମୋତେ ଭୂତ ଶିଶୁକୁ ଧରିଥିବା ପରି ଆକ୍ରମଣ କରିଛି। ଏହି ମନ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର, ପାହାଡ଼ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଜୟ, ହୀରାଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ ଓ ଅତି ଅନିୟନ୍ତ୍ରଣଶୀଳ। କ୍ରିୟାବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏହି ମନ ପକ୍ଷୀ ଚାରା ଉପରେ ଝପଟା ମାରିବା ପରି ପଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଏ, ଶିଶୁ ଖେଳନାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବା ପରି। ହେ ପିତା, ଏହି ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବୁଝ ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗରର ଭଳି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚଳନରେ ମୋତେ ଦୂରକୁ ନେଯାଏ। ମହାନୁଭାବ, ବଡ଼ ସାଗର ପିଇଯିବା, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଖାଇଯିବା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାଠାରୁ ସହଜ। ମନ ସମସ୍ତ କାରଣ—ଏହା ଥିଲେ ତିନି ଲୋକ ଥାଏ, ଏହା ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ସଂସାର ନାଷ୍ଟ। ଏହିଠିଏ ଏହାକୁ ସାବଧାନ ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ମନରୁ ଶତଶଃ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଉପଜାଉ ଭୂମିରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଯେପରି ଉଗୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବିବେକରେ ମନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମୁଁ ଏହି ମହାଶତ୍ରୁ ମନକୁ ଜୟ କରିବା ଆଶାରେ ଉଠିଛି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଜୟର ଆଶା ରହିଛି। ଅନ୍ତର ଅଶାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଛି, ମୁଁ ବିପୁଳ, ଜଡ଼, ଅପବିତ୍ର ଧନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘପୁଞ୍ଜ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାରର ରାତିରେ, ଦୋଷର ପକ୍ଷୀମାନେ ତୃଷ୍ଣାରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ତର ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ପକ୍ୱ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ଚିନ୍ତାର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ମାଟି ଭଳି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଉଛି। ମୋର ମନର ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲରେ, ମହାମୋହର ଆଶା-ଭୂତ ଶୂନ୍ୟତାରେ ମତ୍ତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ରଜୋଗୁଣର କୁହୁଡ଼ି ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି, ମୋର ଚିନ୍ତା ଏବେ ଅଶୋକ ମଞ୍ଜରୀର ଭଳି ଫୁଲିଉଠିଛି। ଏହି ଅନ୍ତର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ—ଏହି ତୃଷ୍ଣା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଖାଇଯାଏ, ବିଷ ମଧୁରତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।