ଶାନ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଧର୍ମର ସିଂହମୁଖୀ ବଜ୍ର, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଶରତ୍ କଳା ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଁ ଆମ୍ଭର ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ରାମ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମୋର ମନ ଭୂତବସ୍ତୁରେ ଲଗା ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ରଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେପରି ଏକ ଋଷି ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ। ଯାହା କିଛି ମୁଁ ଭୋଗ କରିଛି, କିମ୍ବା କରିଛି, କିମ୍ବା ଅହଂକାରର ପ୍ରଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ସେସବୁ ଏକ ମିଥ୍ୟା; ସତ୍ୟ କେବଳ ଅହଂକାରର ଅଭାବରେ ଅଛି। ଯଦି ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧ ଅଛି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତେବେ ଅନିଷ୍ଠାରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ସୁଖରେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଉଛି; ତେଣୁ ଧନ ଅହଂକାରର ମୁକ୍ତିରେ ଅଛି। ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ି, ହେ ମହାମୁନି, ଏକ ଶାନ୍ତ ମନ ସହିତ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ଧାରାରେ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ ରହୁଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ମେଘ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗବାସନାର ଗୁଛ ଫୁଟେ। ଯେତେବେଳେ ଘନ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବାସନାର ଲତା ତାହାର ଆଧାର ହରାଇ ଦ୍ରୁତ ହେବାରେ ନିବା ଦୀପ ଶିଖା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଅହଂକାରର ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ, ମନ ଏକ ବନ୍ୟ, ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଗର୍ଜନ କରେ, ଯେପରି ମେଘ ଗଜଗଜାଇ ଉଠେ। ଏଠାରେ, ଦେହର ଅପାର ଗୁହାରେ, ଘନ ଅହଂକାରର ସିଂହ ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କରେ; ଏହି ଗର୍ଜନ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଆକାଂକ୍ଷାର ସୂତ୍ରରେ ଗଠିତ, ଅନେକ ଜନ୍ମ ଜୁରି ଟାଣି ଆସିଛି, ଏକ ମୁକୁତା ମାଳା ଅହଂକାରର ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଟାଣିରେ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଛି। ପୁଅ, ଭାଇ, ପରିବାର—ଏହି ସବୁ ଏଠାରେ ଜାଲରେ ପ୍ରସାରିତ, ଯାହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ଏହି କଠିନ ଶତ୍ରୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଟିଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଦୁଃଖ ମୂଳରୁ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧର ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିମୟ ହେଲେ, ମନର ଅଜ୍ଞାନର କୁହୁଡ଼ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଅଛି, ହେ ମୁନି, ଦୟାକରି ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ତାହା କହିଦିଅ। ମୁଁ ସେହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁଣରେ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ; ହେ ମହାନ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ଅହଂକାରର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ମନ ଦୁଷ୍ଟତାରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଯଦିଓ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ତଥାପି ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ପାଖିର ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ। ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନ୍ଦୋଳିତ ମନ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼େ, ଏକ ପ୍ରବାସୀ ଗ୍ରାମବାସୀ ପରି ଦୂରେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଏହା କୌଣସିଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ବଡ଼ ଧନ ମିଳେ; ଏହା ଅନ୍ତରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଭରା ଝାଞ୍ଜି କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ସଦା ଖାଲି, ଆକାଂକ୍ଷାର ଜାଳରେ ପଡ଼ିଛି; ଏହା କେବେ ଅଳ୍ପ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ପାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଝୁଣା ଛୁଟିଥିବା ହରିଣ। ତରଙ୍ଗ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବିପ୍ଲବରେ କ୍ଷୟ, ଏହି ମନ ଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ। ଚିନ୍ତାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ମନ ଦଶ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼େ, ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ର ଘାତରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ଜଳ ପରି। ମୁଁ ଏହି ମନର ମୋହର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନି, ଯାହା ତରଙ୍ଗ, ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଓ ମାୟାର ମଗରମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭୋଗର କିଶଳୟ ଚାହିଁ, ପତନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ନ କରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମନ ହରିଣ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ମୋର ଚଞ୍ଚଳ ମନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ସଦା ଚଞ୍ଚଳ। ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟକୁ ବାନ୍ଧିଦିଏ, ଯେପରି ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ସିଂହ। ମନ ମୋହର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଦେହର ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖକୁ ଚୁରି କରେ, ଯେପରି ହଂସ ପାଣିରୁ କ୍ଷୀର ନେଇଯାଏ। ଅନନ୍ତ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ବିଛାନାରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଜାଗେ ନାହିଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିପରି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର। ଆକାଂକ୍ଷା ଭିତରେ ଗଠିତ ଏହି ମନରେ ମୁଁ ଜାଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ବନ୍ଧି ଅଛି। କ୍ରୋଧର ଧୂଆଁ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିର ଗୁହାରେ, ହେ ମୁନି, ମୁଁ ମନରେ ପୋଡ଼ିଯାଉଛି, ଯେପରି ଶୁଖିଲା ଘାସ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳେ। ଦୁଷ୍ଟ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଜଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍; ଶବ ଶିଆଳ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯିବା ପରି ମୁଁ ମନରେ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଉଛି। ଅସ୍ଥିର ଓ ଜଡ଼ ମନ ସହ, ତରଙ୍ଗରେ ଉଠାଉଠି ହୋଇ, ମୁଁ ନଦୀ ପାରର ଗଛ ପରି ପ୍ରବାହରେ ଭସିଯାଉଛି। ମୋର ଖାଲି ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି, ଯେପରି ଝଡ଼ରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଘାସ। ସଦା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ପାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଇଛି, ଯେପରି ବନ୍ଧରେ ଅଟକିଥିବା ବନ୍ୟା ଜଳ। ଯେପରି ଅଧୋଲୋକକୁ ଯିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ପଛରୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମନରେ ଦ୍ୱାରା ପକ୍କା ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଅଉଁ ରସିରେ ଆଠିଯାଇଥିବା ଲକଠି। ମୋର ମନ, ଯାହା ଅସତ୍ୟରେ ବଡ଼ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ତର୍କରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତାହା ମୋତେ ଭୂତରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶିଶୁ ପରି ଧରି ରଖିଛି। ଏହି ମନ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ ତେଜ, ପାହାଡ଼ଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ, ହୀରାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼, ଏବଂ ବିପୁଳ ଦମନଶୀଳ। ମନ କାର୍ଯ୍ୟବସ୍ତୁରେ ପକ୍ଷୀ ପରି ଝପଟି ପଡ଼େ, ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପଛୁଆଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଖେଳନାରୁ ଅଲଗା ହୁଏ। ହେ ପିତା, ମନ ସ୍ୱଭାବ ରୁଦ୍ଧ ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଚଳନରେ ମୋତେ ଦୂରକୁ ନେଉଛି। ହେ ମହାନ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ପିଇଯିବା, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ ଲାଘିଯିବା, ଅଗ୍ନି ଖାଇଯିବା—ଏସବୁ ମନକୁ ବଶ କରିବାଠାରୁ ସହଜ।