ଏହି ଉତ୍କଟ ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟରେ, ସେ ମହାନଗର ଗର୍ଭରେ ଅଟୁଣା ହୋଇଗଲା ଭଳି ଦେଖାଗଲା; ଅନ୍ଧାର ଦୃଢ଼ ହେଉଥିଲା, ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅଜ୍ଞାନ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିଲା। କେଉଁଠି ଦୀପମାଳିକା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଦୂରେ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦିନରେ ତାରାମାନେ ହାରାଇଯିବା ଭଳି; ରାତିର ଜନ୍ତୁମାନେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଏକଠା ହେଉଥିଲେ। ସେ ଦୁଇ ଜଣୀ ଦେବୀ ଏହି ମହା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କମ୍ପିଉଥିଲା, ଦେବୀଙ୍କ ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ବିଶାଳ ଥିଲା। ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଉପଜିଥିଲା, ଏକ ଉପଚ୍ୟା ଓସାଡ଼ା ଭଳି ଜଳରେ ତଳିଯାଉଥିଲା। ରାଜା ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ କାଣ୍ଡରେ ଆଣି, ତାଙ୍କର ଉଡ଼ା ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଏକ ସାଗର ଭଳି। ତାପରେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା, ଆତ୍ମ-ସୃଷ୍ଟ ମେଘର ତୀରଗୁଡ଼ିକ ତରଣୀ ଭଳି ଶେଣୀ ଗଠନ କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଶକୁନୀ ଭଳି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ; ଚାରିଦିଗରେ ମିଷ୍ଟି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକିଉଥିଲା। ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ମିଳିବାରୁ ଅଗ୍ନି ଦୀପ ଭଳି ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମେଘ ଭଳି ଗୁଞ୍ଜି, ତୀରର ଝରଣା ଭଳି ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ନିର୍ଦୟ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଗୃଧ୍ର ଭଳି ବୀରମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ; କିଛି ଅସ୍ତ୍ର ରଣଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗା ଶବ୍ଦରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଅନ୍ଧାର ଶୀଘ୍ର ନିଶ୍ଚିହ୍ନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିରେ; ସମଗ୍ର ସେନା ନୂତନ ନାରୀମାନଙ୍କ ମୃଦୁ କେଶ ଭଳି ଆବୃତ ଦେଖାଗଲା। ଶିର ବିହୀନ ଦେହଗୁଡ଼ିକ ନୃତ୍ୟ ଶୋଭା ଭଳି ଉଠିଲେ; ଦୁଷ୍ଟ ଦେବୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ଧୈର୍ୟ ଉପରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ହାତୀମାନେ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ ଏକାଉଁଠି ଟକ୍କର ଦେଇ ଉଚ୍ଚ ନାଦ କଲେ; ମଦିରା ନଦୀମାନେ ଆକାଶ ଉପରେ ପ୍ଥର ଫିଙ୍ଗି ନେଲେ। ରଥଗୁଡ଼ିକ ଜଙ୍ଗଳର ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ବତରୁ ରକ୍ତ ନଦୀ ଚାଲି ମୃତ ଶବ ଭଳି ବର୍ଷା କରୁଥିଲା। ଧୂଳି ମେଘ ରକ୍ତରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଶମିତ ହୋଇଗଲା; ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉପଜିଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁର ନିଶ୍ଚିତତା ଭୟ ଆଣିଥିଲା। ତାହାରେ ବିକ୍ରିତ ଏକ ଅସ୍ଥିର ଯୁଦ୍ଧ ଉପଜିଲା, ଶବ୍ଦ ଓ ବିଭ୍ରାନ୍ତିରେ ତଳିଯାଉଥିଲା, ତରୁଆ ତରଙ୍ଗରେ ଚର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଉପର ମେଘ ଅଚଳ ରହିଥିଲା। ସେନା ମିଳିବା ଶବ୍ଦ ଶବା ଭାଣ୍ଡାର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଥିଲା, ତୀର ଭଙ୍ଗା ଶବ୍ଦ ଝରଣା ଭଳି ତଳିଯାଉଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ମିଳିବା ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଦେଉଥିଲା; ତଥାପି ରାତିରେ ସବୁ ଶୁନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲା, ଶୟନ ଭଳି। ଏହି ଭୟାନକ ତଳିଯାଉଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ଜ୍ଞାନ ଦେବୀ ଖେଳି ତାଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ କୁ ସମ୍ମୋଦିତ କଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ, "ଦେବୀ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମ ପ୍ରଭୁ କିଏ ଜିତିବେ ନାହିଁ, କିଏ ହାରିବେ ନାହିଁ? ଆମେ ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହାତୀମାନେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି?" ଦେବୀ କହିଲେ, "ଏହି ରାଜା ବିଦୁରଥ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ମୋତେ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ବିଜୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଜିତିବେ; ବିଦୁରଥ ହାରିବେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଅନ୍ତର ଚେତନା, ସବୁକିଛି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଯେପରି ଘଟେ।" "ସେ ମୋତେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର କରିଦେଉଥିଲି। ଯେପରି ମୋତେ ଆହ୍ୱାନ କରେ, ମୁଁ ତାହାର ଫଳ ଦେଉଥିଲି।" "ମୁଁ ନିଜେ କିଛି କରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜର ତାପ ନାହିଁ; ସେ ମୋତେ 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଁ' ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।" "ମୁଁ ପ୍ରତିମାର ଆକାର ନେଇ, ସେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଥିଲେ; ବିଦୁରଥ ଏହି ମାନ୍ୟତା ବିବେଚନା କରିନଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲି।" "ଏହି ସହ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲି ଯେ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି; ଏହିପରି ବିଦୁରଥ, ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଲାଭ କରିଥିଲେ—" "ଏବଂ ତୁମେ, ସମୟ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଯୁବକୁ ମୁକ୍ତି ଦେବେ; ଏହି ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ସିନ୍ଧୁ ନାମକ ରାଜା; ପୃଥିବୀର ସିଂହାସନରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ବିଜୟ ପାଇବେ ଓ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିବେ।" ଅନ୍ଧାର ଦଳ ଚଳିଲା, ବାଲି ଭଳି ସେନା ଆକାରରେ; ନିର୍ଜୀବ ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଗୋଧୂଳିରେ ଆକାଶରେ ତାରାମାନେ ଦେଖାପଡ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧର ପର୍ବତ ଭୂମି ଭୟାନକ ହୋଇଗଲା; ବିଶ୍ୱ ଏକ କଳମାସ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ମହାସାଗରରୁ ଉଠି ଚମକୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧାରା ଭଳି, ପର୍ବତ ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ତ ଚମକ ଭଳି। ତାପରେ ଆକାଶ ଓ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସର୍ପ ଭଳି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜିଗଲା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ତରଣା ଭଳି ବିକିରିତ ହୋଇଗଲା। କଣ୍ଠାଳିରେ ରତ୍ନମାଳିକା ବିକିରିତ ହୋଇଗଲା; ଶିର ଦେଇ ଭୂମି ପୁରୁଣା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଭଳି ହୋଇଗଲା; ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଆକାଶ ଭେଦିଯାଇଥିଲା, ତୀର ଦେଇ ମୃଗ ଭଳି ଭରିଯାଇଥିଲା। ଗୋଧୂଳିର ରଙ୍ଗ ଭଳି ଲାଲ ଚମକେଇ ଥିଲା, ସଫଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ମୃତ ଦେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମାଳା, ସର୍ପ ଚମଡ଼ା ଓ ରେ ମିଶିଥିବା ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିଥିଲା। ଉଡ଼ୁଥିବା ଲତାପତ୍ର ଧ୍ୱଜ ଉରୁ ଭଳି ତରଣା ଗଠନ କରିଥିଲା; ହାତ ଓ ପାଦ ତୀର ଭଳି ଛିଟାଉଥିଲା। ଅସ୍ତ୍ରର ଚମକ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ଘାସ ଭଳି ଭୂମି ଦେଖାଉଥିଲା, ଚାଲିଥିବା ରେତ ଓ ଭଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରରେ ମିଶି; ଅସ୍ତ୍ରର ଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଉଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଓ ଉନ୍ମତ ଭଳି। ଫୁଲିଥିବା ଅଶୋକ ଗଛର ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଅଗ୍ନିରେ; ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଶିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନେତା ପଳାଇଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳା କୌଶଳରେ ଗଠିତ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା; ତୀର, ତରୁଆ, ଚକ୍ର, ଶୁଳ, ଗଦା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ସେନା ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଗଲା; ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦୁଇପଟେ କିଛି ସେନା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା।