ଏହି ଜଗତରେ ଯେପରି ଭୋକ ଓ ବୟସ୍କତା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହେଉଛି। ଯୁବାବସ୍ଥା କେବଳ କିଛି ଦିନ ପରେ ତାହାର ଆକର୍ଷଣ ହରାଇ ଯାଏ, ଏବଂ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଦେହର ଆକୃତି ସଦା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ସାଥୀ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବିନାଶ ଲୁଚିଛି, ଏହି ଦେହକୁ ଏକ କୁଶଳ ପକ୍ଷୀ ଶିକାରୀ ଯେପରି ଚାହେ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଚାହେ। ଏହି ଅସ୍ଥିର ଜୀବନ, ବୟସ୍କତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୁଖ ହରାଇ ଯାଇଛି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଯିଏ ହେଉ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଏହି ଜୀବନ ଚାଁରେ ମୃତ୍ୟୁ ଏତେ ଅଧିକ ଅଧିକାର କରିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ନ ନୀତି ଅଛି, ନ ଦୟା। ଏହି ଦେହ ଓ ଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ମୁଁ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର, ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଭୟ କରେ। କେବଳ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର ଭଣ୍ଡାର ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି; ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ବିବିଧ ସଂସାର ରୂପ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅହଂକାରରୁ ଦୁଃଖ, ଅହଂକାରରୁ ରୋଗ, ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ଅହଂକାର ମହା ଭ୍ରମ। ଏହି ପୁରାତନ ଶତ୍ରୁ ଅହଂକାର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ଖାଉନି, ଜଳ ପିଉନି, ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବା ତ ଦୂରର କଥା, ହେ ମୁନି। ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, ଯେପରି ଶିକାରୀ ଫାନ୍ଦା ପତିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ନାଟକ ଚାଲିଛି। ଅନେକ ଦୀର୍ଘ, କଠିନ ଦୁଃଖ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଖଦିର ଗଛର ପତ୍ର ପରି ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଶାନ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମର ସିଂହମୁଖୀ ବଜ୍ର, ଜ୍ଞାନର ଶରତ୍ ମାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ମୁଁ ରାମା ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମୋର ମନ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ରହିବାକୁ ଚାହେ, ଯେପରି ଏକ ମୁନି। ଯେଉଁ କିଛି ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିଛି, କିମ୍ବା କରିଛି, ସେସବୁ ଅହଂକାର ଅଧୀନରେ ଅସତ୍ୟ; ସତ୍ୟ କେବଳ ଅହଂକାର ଅଭାବରେ ଅଛି। ଯଦି ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ରହିଥାଏ, ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ବିଷାଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସୁଖରେ ମୁଁ ଖୁସି ଅନୁଭବ କରେ; ତେଣୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅହଂକାର ରହିବାରେ ଅଛି। ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହିଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ମେଘ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ବିଷୟ ଆସକ୍ତିର ଗୁଚ୍ଛ ଫୁଲିଯାଏ। ଘନ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଆସକ୍ତିର ଲତା ତାହାର ଆଧାର ହରାଇ, ଦୀପର ଶିଖା ପରି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଅହଂକାରର ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, ମନ ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଗଜ୍ଜନ କରେ, ଯେପରି ମେଘ ଗର୍ଜନ କରେ। ଏହି ଦେହର ବଡ଼ ଗୁହାରେ ଘନ ଅହଂକାରର ସିଂହ ଭୟଙ୍କର ଗଜ୍ଜନ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି। ଆସକ୍ତିର ସୂତ୍ରରେ ଗଂଥିତ, ଅନେକ ଜନ୍ମ ଜଡି, ମୁଁ ଅହଂକାରର ଭୟଙ୍କର ଆକର୍ଷଣରେ ଗଳାରେ ମୁକୁତ ପରି ପିନ୍ଧିଛି। ପୁଅ, ଜନାନୀ, ପରିବାର—ଏହି ସମସ୍ତ ଏଠାରେ ଏକ ଜାଲ ପରି ବିସ୍ତୃତ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ; ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚାଲ ଚାଲିଛି। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଟିଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ କ୍ଳେଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ଭାବର ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ମନର ଭ୍ରମ ଧୀରେ ଧୀରେ କେଉଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଅହଂକାର ରହିତ ହେଲି, ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏଠାରେ ଅସ୍ଥିର ରହିଛି, ହେ ମୁନି, ମୋତେ ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ, ଦୟାକରି କହ। ମୁଁ ଏହି ଅସ୍ଥିର ଅନ୍ତଃକରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ଏହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନି; ଏହି ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଅହଂକାର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ଚାହେ, ହେ ମହାନ, ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅ। ମନ ଅନେକ ଦୋଷରେ କ୍ଷୀଣ, ଯଦିଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ତଥାପି ବାୟୁରେ ଉଡୁଥିବା ପକ୍ଷୀର ପାଖ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସାନ୍ତ। ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼େ, ଦୂର ଦେଶର ଗ୍ରାମବାସୀ ପରି ଏହା ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଠାରୁ ଦୂର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ବଡ଼ ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା କିଛି ପାଉନି, ମନ ଅନ୍ତରେ କଦାପି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରେନି, ଯେପରି ଜଳରେ ଝାଲି କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନି। ମନ ସଦା ଖାଲି, ଆସକ୍ତିର ଜାଲରେ ଆଟକିଛି; ଏହା କିଛି ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେନି, ଝୁଡ଼ିଠୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିବା ମୃଗ ପରି। ତରଙ୍ଗ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବ ଓ କ୍ଳେଶରେ କ୍ଷୀଣ, ମନ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରେନି, ଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଇଛି। ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ଏହି ମନ ଦଶ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼େ, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାତିତ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ। ମନର ଏହି ଭ୍ରମର ସମୁଦ୍ର, ତରଙ୍ଗ, ଚକ୍ରବାତ ଓ ମାୟାର ମଗର ଭରିଆ, ମୁଁ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନି। ଉପଭୋଗର କିଶଳୟ ଲାଗି ତ୍ରୁଷ୍ଣା କରି, ଅଭାଗ୍ୟ ଗର୍ତ୍ତକୁ ଭାବିନଥିବା, ମନମୃଗ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ମୋର ଚଞ୍ଚଳ ମନ କେବେ ତାହାର ଚିଞ୍ଚଳତା ଛାଡ଼େନି, ସମୁଦ୍ରର ଅବିରତ ଉତ୍ତାଳତା ପରି। ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଚଞ୍ଚଳ ଏହି ମନ, ଅନେକ ଠାରେ ସଂକଳ୍ପ ବାଧି ରଖେ, ଏକ ଖଞ୍ଜରେ ଅଟକିଥିବା ସିଂହ ପରି। ଭ୍ରମର ରଥରେ ଆସୀନ ଏହି ମନ ଦେହର ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖକୁ ଚୁରି କରେ, ଯେପରି ହଂସ ଜଳରୁ କ୍ଷୀର ଉଠାଏ। ଅନନ୍ତ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ଶଯ୍ୟାରେ ଲୁଚିଥିବା, ମନର ଚଳନ ଜାଗେନି, ଏହିପରି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର। ତ୍ରୁଷ୍ଣାର ଗଠି ପରି ମନ ମୋତେ ବାନ୍ଧିଛି, ଯେପରି ଜାଲରେ ଆଟକିଥିବା ପକ୍ଷୀ। କ୍ରୋଧର ଧୂଆଁ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମନ ଦ୍ୱାରା ପୁଡ଼ୁଛି, ଶୁଷ୍କ ଘାସରେ ଅଗ୍ନି ପରି।