ଏହି ଦେହଟି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତର ଏକ ପଞ୍ଜର, ଯାହା ଗୁପ୍ତ ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଗୁଚ୍ଛ ଧାଗା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଧାଗା ଏହାକୁ ଏକତ୍ର କରିରଖେ। ଏହି ସଂସ୍କାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଶୁଭ୍ର ଓ ଅଶୁଭ୍ର। ଅଶୁଭ୍ର ସଂସ୍କାର ହେଉଛି ଜନ୍ମର କାରଣ, ଶୁଭ୍ର ସଂସ୍କାର ହେଉଛି ଜନ୍ମର ଶେଷ ଆଣେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଅଶୁଭ୍ର ସଂସ୍କାର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ଘନ ଏବଂ ପୁନଃଜନ୍ମର ମୂଳ କାରଣ। ଶୁଭ୍ର ସଂସ୍କାର, ଯାହା ପୁନଃଜନ୍ମର ମୂଳ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଭଜା ମଣ୍ଡା ମାନେ ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ, ଏହି ଦେହ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ 'ଶୁଭ୍ର' କୁହାଯାଏ କାରଣ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଉଭୟ ଅନୁଭୂତ। ଯେଉଁ ଦେହୀ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ଶୁଭ୍ର ସଂସ୍କାର ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପୁନଃଜନ୍ମ ଦିଏନାହିଁ, ଏହା ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଘୂରାଏ ପରି ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ୍ର ସଂସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଓ ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ଏବଂ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଅନୁଭୂତ, ସେମାନେ 'ଜୀବନମୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଜୀବନମୁକ୍ତି ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ମହାମନା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶେଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ବରଦ୍ୱାଜ, ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ତୁମେ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ରାମପଥ ଶୁଣ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। ପଦ୍ମନୟନ ରାମ, ଶିକ୍ଷା ଗୃହ ଛାଡି, ଘରେ ଅନନ୍ୟ କ୍ରୀଡା କରି, ଭୟ ଛଡା ଦିନ କାଟୁଥିଲେ। ସମୟ ବିତିଗଲା, ରାଜା ଧରାକୁ ଶାସନ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଶୋକ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଗୁଣଗୁଣିତ ରାମଙ୍କ ମନରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଋଷିମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବା ପ୍ରତୀଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ଯେପରି ହଂସ ନୂତନ କମଳ ତନ୍ତୁକୁ ଧରେ। "ପିତାଜୀ, ମୋ ମନ ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ତୀର୍ଥ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ। ତେଣୁ, ଏହି ପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ; ପିତା, ଏପରି ଜଗତରେ କେହି ନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ନିରାଶ ହୋଇଛନ୍ତି।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ରାଜା ଭଳିଭାବେ ଭାବିବା ପରେ, ଗୁରୁ ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ପ୍ରଥମ ଅନୁରୋଧ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। ଶୁଭ ତିଥି ଓ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଦୁଇ ଭାଇ ସହିତ ରଘୁନନ୍ଦନ ଯାତ୍ରାରେ ବାହାରିଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ କିଛି ପ୍ରିୟ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେଙ୍କୁ ସାଥି ଦେଲେ। ମାଆମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦେଇ ଶୁଭକାମନା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ। ସେ ଗୃହ ଛାଡି, ନାଗରିକମାନେ ଵାଦ୍ୟସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସହରର ନାରୀମାନେ ମଧୁମକୁଞ୍ଜର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଗ୍ରାମବଧୂମାନେ କମଳସଦୃଶ ହାତ ଦେଇ ଚାଉଳ ଛିଁଟି ତାଙ୍କ ପଥ ମେଘପର୍ବତରେ ହିମପାତ ପରି ଶୁଭ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିକଟକୁ ଆସି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣି, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। କୋଶଳ ଦେଶରୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ନଦୀ, ତୀର୍ଥ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଅରଣ୍ୟ, ସମୁଦ୍ରତଟ, ପର୍ବତ ତଟ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମନ୍ଦାକିନୀ, କାଳିନ୍ଦୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ ନଦୀ ଦେଖିଲେ। ଭେଣା, କୃଷ୍ଣଭେଣା, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ସରୟୂ, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ବାହୁଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ବାରାଣସୀ, ଶ୍ରୀଗିରି, କେଦାର, ପୁଷ୍କର ଦର୍ଶନ କଲେ। ମାନସା, କ୍ରମସରସ୍, ଉତ୍ତରମାନସା, ବଡ଼ବା, ମଡ଼ବା ଓ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ମହାତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର ଓ ଅନେକ ଝିଲି, ତାଳାବ ଦେଖିଲେ। ସ୍ୱାମୀନ୍, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ସାଲିଗ୍ରାମରେ ହରି, ଏବଂ ଚଉଷଠି ହର ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କଲେ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଗୁହା ଓ ଉଦ୍ୟାନ, ଚାରି ସମୁଦ୍ର ତଟ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ପର୍ବତ ମେଳାନୀରେ ଗଲେ। ମହାର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ପୁଣିପୁଣି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ପୃଥିବୀର ସୀମା ଦେଖି ଅନ୍ତେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଭୂତପତି ଶିବଲୋକୁ ଦିଗ୍ବ୍ରମଣ କରି ଫେରିଆସନ୍ତି। ସହରବାସୀ ଭୁଞ୍ଜା ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲ ଝରାଇ ଶୁଭ କଲେ, ଶ୍ରୀଜୟନ୍ତ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ। ପ୍ରଥମେ ଆସି, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା, ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ, ମାଆ, ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସ୍ନେହମୟ ମାଆ, ବନ୍ଧୁ, ପିତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ରଘୁନନ୍ଦନ ସେମାନଙ୍କ ଦୟାଦାନ ଦେଖି କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଲେନାହିଁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଏକାନ୍ତ ସ୍ନେହ ଓ ଦୃଢ଼ କଥାରେ, ମୃଦୁ ବାଂଶୀ ଧ୍ୱନି ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ଅନେକ ଦିନ ଧରି ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଉତ୍ସବ ଚାଲିଥିଲା, ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରେ ଭରିଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ରଘୁନନ୍ଦନ ଘରେ ଖୁସିରେ ବସିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଆଚାର ଓ ପ୍ରଥା ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ନିୟମିତ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ସଭାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଦେଖୁଥିଲେ।