ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ଯେଉଁପରି ଆପଣଙ୍କର ଆଚରଣ, ଆଦତ, ବଂଶାବଳୀ ଓ ଆକୃତି ରହିଛି, ଏହି ସବୁ ଦେଖିବାକୁ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ, ମନେ ହେଉଛି ଏହି ଚିତ୍ତର ଚାୟା ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଜ୍ଞାନର ଆଇନାରେ ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ଏହିପରି ସେଠି ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ଯିଏ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ ଚଳାଇଥାଏ, ସେ ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ବାହାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନାର ଆଇନାରେ ପ୍ରତିମା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ତୁମେ, ମୁଁ ଆକାଶ, ଏହି ସଂସାର ପୃଥିବୀ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ — ସମସ୍ତ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ ବେଲ ଫଳର ଗର୍ଭପରି ଅଛି—ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି ଶାନ୍ତ ରୁହ ଓ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବିଚଳ ରୁହ। ଏହି ସମୟରେ ତୁମର ପତି ବିଦୁରଥ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ଓ ଏହିପରି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିବେ। ଦେବୀଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲୀଳା ନିଜ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଶୁଭ ଚେତନାକୁ ମୁଁ ସଦା ପୂଜିଛି; ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୋତେ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ। ହେ ଦେବୀ, ତିଁଠି ଯେପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରି, ମୋତେ ଏକ ଵର ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖି, ଚେତନା ଦେବୀ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, “ତୁମର ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କର।” ଲୀଳା କହିଲେ, “ମୋର ପତି ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ସେଠି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ଚାହେଁ।” ଦେବୀ ଦୟାଭାବେ କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ; ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅନ୍ତରାୟ ବିନା ମୋ ପୂଜା କରିଛ; ଫୁଲ, ଧୂପ, ସେବା ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ମୋତେ ଭଜିଛ।” ଏହିପରି ଲୀଳାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ପୂର୍ବ ଲୀଳାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଲା ଓ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ ହୁଏ। ତେବେ, ଏହି ଦେହ ନେଇ କାହିଁକି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗିରିଗ୍ରାମକୁ ନେଇଯିବି ନାହିଁ?” ଦେବୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ମୁଁ ଚେତନାର ଶକ୍ତି, ପ୍ରାଣର ତତ୍ତ୍ୱ। ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଶକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ନିଜ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏପରି ଜୀବଶକ୍ତି ମୋତେ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ଭଜନ କଲେ, ଦେହ ତ୍ୟାଗ ପରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ‘ମୁଁ ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି ଭାବେ। ଏପରି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଗୃତ କରିଛି; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଉଦ୍ୟମ ଚେତନାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ହୁଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତପସ୍ୟା ବା ଦେବତା ଯିଏ ହେଉ, ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ଏହି ଭାବରେ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ତାହାର ଫଳ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ନିଜ ଚେତନାର ଆଲୋକ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଫଳ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏହିପରି ଶୀଘ୍ର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଚେତନା ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଏହି ଚିନ୍ତା କରେ, ଉଦ୍ୟମ କରେ, ତାହା ଚାହିଁଥିବାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। କ’ଣ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିହ୍ନି ତାହାରେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି?” ଏହି ଗୃହରେ ଦେବୀ ଓ ଲୀଳା କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବିଦୁରଥ କ’ଣ କରିଥିଲେ? ବିଦୁରଥ ରାଗରେ ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ବଡ଼ ଚେଲା-ଚାପର ଦଳ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖ ଘେରିଯାଇଥାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ କଟିବନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ଜୟଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଯୋଦ୍ଧା ଦଳକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ବ୍ୟୁହ ରଚନା ଶୁଣି, ବୀର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ରଥାରୋହଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ରଥ ଭୂତମହଳ ପରି, ମୁକ୍ତା ଓ ମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ପତାକାର ଗୁଛରେ ଢାକିଥିଲା, ଦେବ ଯାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଦେଉଳର ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ଝରିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶାଖା, ମୁକ୍ତା ଝଙ୍କାର ଧ୍ୱନି ସହିତ କୋରାଲ ଶାଖା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଶୁଭ ଚିହ୍ନିତ, ଶୁଭ୍ର, ସୁନ୍ଦର, ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲେ, ଯାହାର ଚାଳ ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେଇଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଆକାଶକୁ ପିଇଯାଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆଠଟି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲେ, ଯାହାର ହିଙ୍ଗାର ଚାରିଓଦିଗରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ଏହିପରି ସମୟରେ ବିଜୟ ଢୋଳର ଗଞ୍ଜନ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଉଠିଲା, ପାହାଡ଼ ଦେଉଳରେ ତାହାର ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ମଦୋନ୍ମତ ସେନାର ଚିତ୍କାର, ଘଣ୍ଟା ଝଙ୍କାର, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଟକ୍କର ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଭରିଦେଲା। ଧନୁର ଟନ୍କାର, ବାଣର ଶିସିରା ଗୀତ, କବଚ ଟକ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଟନ୍କାର, ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍କାର, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଉଲ୍ଲାସ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଉଚ୍ଚାରଣ ଏହି ମହୋଲକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରିଦେଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୂନ୍ୟକୋଶକୁ ପୂରଣ କରି, ପ୍ରତିଦିଗକୁ ଆବୃତ କଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏମିତି ଏକ ଧୂଳିକଣ ମେଘ ଉଠିଲା, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ଅବରୋଧ କଲା, ତାହାର ଅନ୍ଧାର ଧରାକୁ ଆକାଶକୁ ଉଠେଇ ଦେଉଥିଲା।