ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଉଠେ ଓ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ପାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପବନରେ ଧୂଳି ଉଠି ହେବା ଓ ହରାଏ। ଏହି ମାୟାମୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆତ୍ମତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଜଳର ମରୀଚିକା କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭସ୍ମ ଉପରେ କିଛି ନିର୍ଭର କରିହେବା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାୟା ନାହିଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା; ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେପରି ଯକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେଠାରେ କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି, ଯକ୍ଷ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ମୋହ, ଆକାଶ, 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି—ସମସ୍ତ ମହାପ୍ରଳୟ ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଇଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଅଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ୍ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମ ଏକାକାର ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଆକାଶର ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶରେ କିମ୍ବା ପଦାର୍ଥର ଅଣୁରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜ ରୂପ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜ ତାପକୁ ଜାଣେ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ। ଘରକୁ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ଧୂଳି ଚୁଆଁ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଧୂଳି ରେଣୁ ପରି ଅଛନ୍ତି। ଚଳନ ଯେପରି ବାତାସରେ, ସୁଗନ୍ଧ ବାୟୁରେ, ଶିତଳତା ଆକାଶରେ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ଅଛି, ଯାହା କୌଣସି ରୂପର ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ଦୃଶ୍ୟରେ ଗୁଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେସବୁ ବ୍ରହ୍ମର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭାଗରୁ ଅତିତ। ଏକ ଗଛର ଭାଗମାନେ ଯେପରି ତାହାର ଆକୃତି ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ବୁଝିବା ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହ ସାମ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କର। ଏହି ବିଶ୍ୱ ନିଜର ସ୍୵ଭାବ ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ 'ବିଶ୍ୱ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କିଛି ଅଲଗା ନୁହେଁ—ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ମିଥ୍ୟା; ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତଦନ୍ତ କଲେ ହିଁ ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜୀବନ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରି, ଜୀବନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ ଯେହେଉଁଠି ହେଉ, ତାହା ଜୀବ ଅଣୁକୁ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ରଙ୍ଗି ଦିଏ। ଏହି ଅନୁଭୂତିମାନେ କେତେକ ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିରୁ, କେତେକ ଅପୂର୍ବ, କେତେକ ସମାନ ଓ କେତେକ ବିଭିନ୍ନ। କେବେ କେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେଇ ଅନୁଭୂତି ସମାନ ହୁଏ, ତଥାପି କେବେ ଅସମାନ; ଜୀବ ଆକାଶରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଚଳିତ ହୁଏ। ସେଇ ପରିବାର, ସେଇ ପ୍ରଥା, ସେଇ ଜନ୍ମ, ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମ ଜ୍ଞାନର ରାଜ୍ୟରେ ତୁମର ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରଜା ହୁଏ। ଏହିମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦେଶ-କାଳର କାର୍ମିକ ଫଳରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ରହନ୍ତି। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶର ରାଜସ୍ଵ ଦର୍ପଣରେ ଏକ ଛବି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସତ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ତୁମର ଆଚରଣ, ଆଚାର, ବଂଶାବଳୀ ଓ ଆକୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଚେତନାର ଲୀଳାରେ ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ତୁମେ ପରି ଲାଗେ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜ୍ଞାନ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ସେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଯାହା ଜୀବ ଆକାଶରେ ଚଳିତ, ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହି, ବାହାରେ ଦଢ଼ିଅଛି, ଚେତନାର ଦର୍ପଣରେ ଛବି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ତୁମେ, ମୁଁ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହି ଜଗତ୍ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଅଜନ୍ମା ଏକାକାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ବେଲ ଫଳର ଗର୍ଭ ପରି—ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଶାନ୍ତ ହୁଅ ଓ ଏଠାରେ ନିଜେ ରୁହ। ଏହିପରି, ତୁମର ସ୍୵ାମୀ ବିଦୂରଥ, ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧମୂଳେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ଓ ସେପରି ଦଶାରେ ପହଞ୍ଚିବେ। ଦେବୀଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲୀଳା ତାଙ୍କର ମହଳରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: “ମାତା, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦମୟ ଚେତନାକୁ ମୁଁ ସଦା ପୂଜା କରିଛି; ରାତିରେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମୋତେ ଦେବୀ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାଆନ୍ତି। ଦେବୀ, ଯେପରି ତୁମେ ଦେଖାଯାଉଛ, ସେପରି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ; ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା କର, ମୋତେ ଏକ ଵର ଦିଅ।” ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଖୁସି ହେଲେ ଓ ଲୀଳାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମ ଅଟୁଟ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ତାହା ଵର ଭାବେ ନିଅ।” ତେବେ ଲୀଳା କହିଲେ: “ମୋ ସ୍୵ାମୀ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଜାଇପାରିବି।” ଦେବୀ କହିଲେ: “ତଥାସ୍ତୁ; ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅବିରତ ଭକ୍ତି, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପୂଜିଛ; ଏହି ଵର ପ୍ରଦାନରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ।” ଏହିପରି, ଲୀଳାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ସମୟରେ, ପୂର୍ବ ଲୀଳା ମନରେ ସନ୍ଦେହ ନେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍୵ଭାବର—ସେମାନେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ସତ୍ୱରା ଲାଭ କରନ୍ତି। ତେବେ, ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅନ୍ୟ ଲୋକ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମକୁ କାହିଁକି ନେଇପାରିଲି ନାହିଁ?” ଦେବୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମୁଁ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରେ ନାହିଁ, ଜୀବ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ ସ୍୵ୟଂ ସଫଳ କରେ। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଚେତନାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ମୁଁ ଚେତନାର ଶକ୍ତି, ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ।