ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁହ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଦେବୀ ଲୀଳାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ—“ଏଠାରେ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଦିଗ, ସମୟ ବା ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯାହା ବାହାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ସବୁ ମଧ୍ୟ ଆସଲେ ଭିତରେ ଅଛି—ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁମାନେ ଏହାର ଉଦାହରଣ। ଯାହା କି ଚେତନା ଭିତରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ନଗରୀ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ଜିନିଷଟି ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ‘ବାହ୍ୟ’ ନାମ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତୁମର ପତି ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସେଇ ନଗରୀରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାଟି ତାଙ୍କୁ ସେଠି ମିଳିଛି। ଏଠିରେ ଥିବା ସେବକମାନେ ସେଠିର ସେବକମାନଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଅଲଗା; ସେମାନେ ଏହି ଚେତନାର କଳ୍ପନାମୟ ଆକୃତି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେନାପରି। ଯାହାକୁ ଅବିଫଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ତୁମେ କହ, ଏଥିରେ ଅସତ୍ୟ କିପରି ହେବ? କିମ୍ବା କେଉଁ ପ୍ରକାର ଅସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ? କିମ୍ବା, ପରେ ସେ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିବାରୁ, ସେଟି ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏମିତି—ଏଠାରେ ନାକାରାର୍ଥ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତରେ ଅସତ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସତ୍ୟ; ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମରେ ଅସତ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଏବଂ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ଏହା ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ—ମାତ୍ର ମୋହର ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପ। ମହାକାଳର ଶେଷରେ, କିମ୍ବା ଆଜି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ, ଯାହା କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏନି, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ସେଇ ହେଉଛି ସଂସାର। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ନାମକ ଏହି ମୋହମୟ ଭ୍ରମମାନେ ଶୂନ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା ଚୁଲି ବା ଗୋଲି ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଚଳନ କିଛି ନାହିଁ। ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଶମିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ପରମେ ଉଠି ଶମିତ ହୁଏ, ବଡ଼ ପବନରେ ଧୂଳିରେ ପରି। ଏହି ମୋହମୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆତ୍ମତ୍ୱ ଭାବ ଭ୍ରମ; ମରୁମରୀଚିକାର ପାଣି ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭସ୍ମ ଉପରେ କ’ଣ ଆଶ୍ରୟ? ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସେଇ ଜିନିଷମାନେ ହେଉଛି ପରମ ଅବସ୍ଥା। ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯକ୍ଷ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଯଥାର୍ଥରେ ତ ଅନ୍ଧକାର ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭ୍ରମ, ଆକାଶ, ‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’ ଏବଂ ସମସ୍ତ—ମହାପ୍ରଳୟରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଏହି ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ନ ଖରାପରି ସତ୍ୟ, ନ ଖରାପରି ଅସତ୍ୟ; ଏହା ଉଭୟ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଆକାଶର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ବା ପଦାର୍ଥର ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ଜୀବାତ୍ମା ଏହି ଜଗତକୁ ନିଜ ଆକୃତି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜ ତାପକୁ ଜାଣେ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଏହି ଜଗତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଘର ଭିତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଧୂଳି ଦଳ ଯେପରି ଘୁରୁଥାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ପରମ ଆକାଶରେ ଧୂଳି ପରି ଅଛନ୍ତି। ଭାସ୍କର୍ୟ ବାୟୁରେ, ସୁଗନ୍ଧ ବାତାସରେ, ଶୀତଳତା ଆକାଶରେ ଯେପରି ରହେ—ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ପରମେ ଅକ୍ଳିଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଛି। ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମର ଗୁଣ। ଯେପରି ଗଛର ଅଂଶ ତାହାର ଆକୃତି ପାଇଁ ଅଛି, ସେପରି ବୁଝିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହ ଅଭେଦ ଭାବେ ଦେଖ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ନିଜର ସ୍ୱଭାବର କ୍ରମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ‘ବିଶ୍ୱ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ, ଯାହାରେ ଏହା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍—ରସିରେ ସାପ ଭ୍ରମ ପରି; ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତଦନ୍ତ କଲେ ସତ୍ ବା ଅସତ୍ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ପରମ କାରଣକୁ ଜଣାଯାଏ, ସେଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜୀବନ ପରି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; କେବଳ ସେଉଁଠି ଅନୁଭବ କରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜୀବନ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ ବା ଅସତ୍ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା ଜୀବାଣୁକୁ ନିଜର ଅନୁଭୂତିରେ ରଙ୍ଗାଇ ଦେଉଛି। ଏହି ଅନୁଭୂତିମାନେ, କିଛି ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିରୁ, କିଛି ଅପୂର୍ବ, କିଛି ସମାନ, କିଛି ଅସମାନ। କେବେ କେଉଁଠି ସେଇ ଅନୁଭୂତିମାନେ ସମାନ, କେବେ ଅସମାନ; ଜୀବାତ୍ମାର ଆକାଶରେ ଅନୁଭୂତି ଅସତ୍ ବା ସତ୍ ଭାବେ ଚଳିଥାଏ। ସେଇ ପରିବାର, ସେଇ ପ୍ରଥା, ସେଇ ଜନ୍ମ, ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହିମାନେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧିରାଜ୍ୟରେ ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରଜା ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କ୍ରିୟା ଏବଂ ସମୟ-ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଧା ନ ହୋଇ, ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେପରି ଆକାଶର ରାଜା ଦର୍ପଣରେ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରେ ଗଠିତ, ସେପରି ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସତ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତୁମର ଅଭ୍ୟାସ, ଆଚରଣ, ବଂଶ ଓ ଆକୃତି ସହିତ—ଏପରି ଚେତନାର ଖେଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ତୁମେ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତବ୍ୟାପୀ ଜ୍ଞାନ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ରୂପ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ସେ ଉଦିତ ହୁଏ। ଜୀବାତ୍ମାର ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହି, ବାହାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚେତନା ଦର୍ପଣରେ ଥିବା ଚିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ହେଉଛି ତୁମେ, ମୁଁ ଆକାଶ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭୂମି ଇତ୍ୟାଦି—ଏପରି ସମସ୍ତ ଅଜନ୍ମା ମାତ୍ର; ଜାଣ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ଚେତନାର ଆକାଶ ବେଲ ଫଳର ଗର୍ଭ ପରି; ଶାନ୍ତ ହୁଅ ଏଠାରେ ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ରୁହ। ତୁମର ସ୍୵ାମୀ ବିଦୁରଥ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ଭିତର ଆଶ୍ରୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହିପରି ଗୁଣର ହେବେ। ଦେବୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୀଳା ତାଙ୍କର ମହଳରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ସଦା ଶୁଭ ଚେତନାର ପୂଜା କରିଛି; ସେ ଦେବୀ ମୋତେ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାନ୍ତି।