ଶତ୍ରୁ ସେନା ଆମର ଘରର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଚୁଲ ଖୁଲିଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସମୟରେ ଧରି ନେଇଗଲା—ଏକ ମାଛ ଧରୁଥିବା ମାଛ ଧରାଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିବା କଉଁ ଭଳି। ଏହି ଦୁଃଖ ଆମ ଉପରେ ଏମିତି ବିପଦର ଦଳ ଭଳି ବିସ୍ତାର ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ ସମ୍ଭବ କେବଳ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି ଓ ଦେଖି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, କାରଣ ମୋ ଜନା ତୁମର ପଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି। ଏଭଳି କହି, ରାଜା ତାଙ୍କର ମନରେ କ୍ରୋଧର ଉତ୍କଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ—ଏକ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ଗୁହାରୁ ବାହାରିଥିବା ସିଂହ ଭଳି। ଏଥିରେ ଲୀଳା ଦେଖିଲେ ଯେ, ଲୀଳା ନିଜେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୀଳା ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ—ଏକ ଦର୍ପଣରେ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଆସୁଥିବା ଭଳି। ଲୀଳା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଏହା କ’ଣ? କିପରି ମୁଁ ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି? ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲି, ସେଠାରେ ଏଠି ମୁଁ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ?” ଦେବୀ ବଉଁତିଲେ, “ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜା, ସେନାପତି ଓ ସେନା—ଏମାନେ ଏଠି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଏଉଁଠି ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ‘ହେ ଦେବୀ, ଏଠି ଏମାନେ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ? ଏମାନେ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦୁଇପ୍ରକାରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଗୃତ ଅଛନ୍ତି କି?’ ଦେବୀ କହିଲେ, ‘ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଚେତନା ଚିନ୍ତା ବସ୍ତୁର ଆକାର ନେଇଥିବା ଭଳି, ମନ ତାହାର ଧାରଣାର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ‘ମନରେ ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ସ୍ମୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥାଏ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବିଶ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ବାହ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ନିଜେ ବାହ୍ୟ ନୁହଁ, ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ସ୍ୱପ୍ନର ବସ୍ତୁ ଏଥିରେ ଉଦାହରଣ। ‘ମନରେ ଯେଉଁ ଉପାଦାନ ତିଆରି ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏକ ନଗର ଭଳି, ଏହି ସମୟରେ ଏହି “ବାହ୍ୟ” ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ପୁନଃପୁନ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। ତୁମ ଜନା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନଗରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ଏଠି ଆସିଛି। ‘ଏହି ଦାସମାନେ ପୂର୍ବ ଦାସମାନଙ୍କୁ ତୁଳନା କରି ଭିନ୍ନ, ଯଦିଓ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ଲୋକର ଧାରଣାର ଆକାର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେନା ଉପଜାଇଥିବା ଭଳି। ‘ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭୂତି ଭଳି ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ସେଉଁଠି କିପରି ଅସତ୍ୟ ଥାଏ, କିପରି ଅସତ୍ୟ ରହିପାରିବ? ଅଥବା, ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାହା ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହଁ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛି—ଏଥିରେ ବିରୋଧ କରିବାର ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ‘ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗରଣରେ ଅସତ୍ୟ, ଜାଗରଣ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସତ୍ୟ; ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମରେ ଅସତ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସତ୍ୟ। ‘ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିନ୍ତନ ଓ ଅନୁଭୂତିର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ, ଏହା ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ—ମାୟା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ଏକା ଅଟୁଟ, ବଡ଼ କାଳର ଶେଷରେ, ଆଜି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ; ସେହି ବିଶ୍ୱ। ‘ସେହି ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଚଳିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଆକାଶରେ ଚୁଲ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଚଳିନାହିଁ। ‘ଏପରି, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିଲୟ ହୁଏ, ସେହି ଭଳି ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିଲୟ ହୁଏ ବ୍ରହ୍ମରେ, ବଡ଼ ପବନରେ ଧୂଳି ଭଳି। ‘ମାୟାର ଦୃଶ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଭ୍ରମ; ମିରାଜର ଜଳ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭସ୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ? ‘ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଯକ୍ଷ ଭଳି ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଅନ୍ଧାର, ଯକ୍ଷ ନୁହଁ। ‘ଏହିପରି, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭ୍ରମ, ଆକାଶ, “ମୁଁ”, “ତୁମେ”, ଏବଂ ସମସ୍ତ—ବଡ଼ ଚକ୍ରର ଶେଷରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଇ ଅଛି। ‘ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ନ ନିଜେ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଦୁଇଟି, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମ ଏକା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ‘ଆକାଶର ନିମ୍ନତମ କଣାରେ, ବସ୍ତୁର ଅଣୁରେ, ଜୀବ ନିଜ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଆକାରରେ ଅନୁଭୂତି କରେ। ‘ଅଗ୍ନି ନିଜ ତାପକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଜାଣିଥିବା ଭଳି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିଜ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭଳି ଅନୁଭୂତି କରେ। ‘ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଘରରେ ଧୂଳି ଚଳିଥିବା ଭଳି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ଆକାଶରେ କଣା ଭଳି ଅଛନ୍ତି। ‘କମ୍ପନ ବାୟୁରେ, ଗନ୍ଧ ପବନରେ, ଶୀତଳତା ଆକାଶରେ ଅଛି—ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଛି, ଆକାରର ଗ୍ରହଣ ଭଳି ନୁହଁ। ‘ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଧରିବା-ଛାଡ଼ିବା, ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳିଥିବା-ଅଚଳ—ଏହି ଗୁଣ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମର, ଯାହା ଅଂଶହୀନ। ‘ଗଛର ଅଂଶ ତାହାର ଆକାର ପାଇଁ ଅଛି, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଭଳି ଅନୁଭୂତି କର। ‘ଏହି ବିଶ୍ୱ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର କ୍ରମରୁ ଉଦ୍ଭବ; ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ “ବିଶ୍ୱ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମ ଭଳି, ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱ ଅଛି। ‘ଏହା ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ, ରସିରେ ସାପ ଭଳି ଭ୍ରମ; ଅସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି କଲେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଭଳି ବିଚାର କରାଯାଏ। ‘ଉଚ୍ଚ କାରଣ ଜାଣିଲେ, ଜୀବନ ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜାଣିବା; ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ଜୀବନର ଅନୁଭୂତି ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ‘ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଜୀବ ଅଣୁକୁ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ରଙ୍ଗିଥାଏ। ‘ଏହି ଅନୁଭୂତିମାନେ, କିଛି ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିରୁ, କିଛି ଅପୂର୍ବ, କିଛି ସମ, କିଛି ଅସମ। ‘କେବେ କେଉଁଠି ସେହି ଅନୁଭୂତି ସମ, କେବେ ଅସମ; ଜୀବର ଆକାଶରେ ଅନୁଭୂତି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଚଳିଥାଏ। ‘ସେଇ ପରିବାର, ସେଇ ପ୍ରଥା, ସେଇ ଜନ୍ମ, ସେଇ ଇଚ୍ଛା—ସେମାନେ ତୁମ ଜ୍ଞାନର ରାଜ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଜା ଭଳି ହୁଏ। ‘ସେମାନେ ଆତ୍ମାରେ ନିବାସ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କ୍ରିୟା ଓ ସମୟରେ ବିନା ପ୍ରଭାବିତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅଛନ୍ତି।