ରାଜମହଳର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାଜନୀ ଓ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶୃଙ୍ଗାର ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଚିନ୍ତାର ଲାଗି ଅଶାନ୍ତି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଚୁଆଁ ଚୁଆଁ କେଶ ଅନ୍ତଃକୁମ୍ଭ ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ସେମାନେ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପର ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା ମହାସାଗରରୁ ଉଦିତ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁବତ୍ବର ମଦରେ ମତ୍ତ ରାଜ୍ଞୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେଭଳି ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଲତାମାଳା ଭଙ୍ଗ ଓ ଜଟିଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ସଖୀମାନେ ଓ ଦାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୟ ଭିତରେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ପଳାଇ ଆସିଥିଲେ। ରାଜ୍ଞୀଙ୍କ ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ନିର୍ମଳ, ଅତି ଭୟରେ ଅନ୍ତଃଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦନ୍ତ ତାରା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ନିଜେ ହିମାନ୍ତ ଆକାଶର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ସଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅପ୍ସରା ଯେପରି ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ, ସେଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ରାଜ୍ଞୀ ଆମ ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଆସିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ସରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ବାଉଳ ବେଳେ ଲତା ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।" "ମହାବଳୀ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଚୋରମାନେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସାଗର ତଟର ଲତାମାନେ ତରଙ୍ଗର ଜାଳରେ ଆଟକିଯାଆନ୍ତି। ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଚାନକ ବାୟୁରେ ବନ ଗଛ ଭଙ୍ଗିଯାଏ।" "ଆମ ନଗର ଅଜଣା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଦଳିତ ହୋଇଯାଇଛି, ବର୍ଷାରାତିରେ ବନ୍ୟା ଜଳ ଯେପରି ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଅଗ୍ନିର ଧୂମ୍ର ଅଭରଣ ପିନ୍ଧି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଖା ଦେଖାଇ, ସବୁଠାରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି।" "ଘରର ମହିଳାମାନେ ଚୁଲ ଖୋଲା, ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ମାଛିମାନେ କୁହୁଡିକୁ ଧରି ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଦୁର୍ଗତିର ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରି ଅପଦରୁ ମାତ୍ର ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।" ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଖବର ଶୁଣି, ରାଜା କହିଲେ—"ଦେବୀ, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଛି, ମୋ ଦୋଷ ମାପିଦିଅ, କାରଣ ଏଇ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତୁମ ଚରଣକମଳର ମଧୁମକ୍ଷୀକା ସମାନ।" ଏପରି କହି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ବିକଳ ମନେ, ଅରଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗୁହାରୁ ସିଂହ ଯେପରି ବାହାରିଯାଏ, ସେଭଳି ବାହାରିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଲୀଳା ନିଜକୁ ଏକ ଆଉ ଲୀଳା ରୂପେ, ନିଜ ପରି ଦେଖିଲେ—ଏକ ଦର୍ପଣର ଭିତରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ଆସୁଥିବା ପରି। ଲୀଳା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଦେବୀ, ଏହି କ'ଣ? ମୁଁ ଏଠି ଏହି ରୂପେ କିପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ? ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦିନ ଥିଲି, ସେଠାରୁ ଏଠି କିପରି ଆସିଛି?" "ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୌରଜନ, ସେନାପତି, ଗଡ଼ିଏଁ ଯାନବାହନ ସହିତ—ଏମାନେ ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏଠି ଏହିଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଦେବୀ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏମାନେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃରେ ସଚେତନ କି? ଦର୍ପଣର ଚାୟା ପରି?" "ଯେପରି ଚେତନା ମନରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଉଁପରି ଏହା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଚେତନା ଯେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ ଧାରଣ କରେ, ମନ ତାହାର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ମନର ଯେଉଁ ଭାବନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁ ଚେତନା ସ୍ମୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥାଏ; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ନୂତନ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ।" "ବାହ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ନାହିଁ; ସମୟ ଓ ଦେଶର ବିସ୍ତାର ନାହିଁ; ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ—ସ୍ୱପ୍ନ ଜଗତ ଏହା ପ୍ରମାଣ। ଚେତନା ଭିତରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ହୁଏ, ସେଉଁଟି 'ବାହ୍ୟ' ନାମରେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଗତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଏ।" "ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସେହି ସହରରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ, ସେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଏଠି ଏହି ବସ୍ତୁରେ ଆସିଛି। ଏହି ସେବକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକାକାର ଲାଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମାନେ ଏହି ଚେତନାର କଳ୍ପନାର ରୂପ, ସ୍ୱପ୍ନର ସେନାପରି।" "ଯେଉଁଟି ଅନୁଭୂତି ଅବିଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱରୂପ, ସେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ କିପରି ହେବ? କି ପ୍ରକାର ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ? କିମ୍ବା, ପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ବିନାଶଶୀଳ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ସବୁ କେବଳ ଏପରି ହେଉଛି—ଏଠାରେ ବିରୋଧ କରିବାକୁ କ'ଣ ଅଛି?" "ସ୍ୱପ୍ନ ଜଗତ ଜାଗ୍ରତରେ ଅସତ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସତ୍ୟ; ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମରେ ଅସତ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସତ୍ୟ। ଅନ୍ୱେଷଣର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଓ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ନା ଅଛି, ନା ନାହିଁ—କେବଳ ମୋହ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।" "ମହାକଳ୍ପର ସେଷରେ, କିମ୍ବା ଆଜି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କଳ୍ପରେ, ଯେଉଁଟି କଦାଚିତ୍ ବିନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟଳ; ସେହି ହେଉଛି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ।" "ସେହି ମଧ୍ୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ନାମକ ଏହି ମୋହମୟ ଚଳନ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ରେଶମ ଚୁଆଁ ବା ଗୋଲା ଘୂରିଉଛି, ତଥାପି ସେମାନେ ଚଳିତ ନୁହଁନ୍ତି।" "ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସାଗରରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱରରେ, ବଡ଼ ବାୟୁରେ ଧୂଳିପରି।" "ଏହି ମୋହମୟ ଦେଖା ଭିତରେ, ଆତ୍ମତ୍ତ୍ୱ ଭାବ ଅସତ୍ୟ; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭସ୍ମରେ କ'ଣ ଆଶ୍ରୟ?" "ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୋହ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଏହି ପରମ ସ୍ଥିତି। ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେପରି ଯକ୍ଷ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଅନ୍ଧକାର—ଯକ୍ଷ ନୁହଁନ୍ତି।" "ଏହିପରି, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ମୋହ, ଦିଗ, 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', ଏବଂ ଏହି ସବୁ—ମହାକଳ୍ପର ଶେଷରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ।" "ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ନ ନିର୍ମଳ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଉଭୟ, କିମ୍ବା, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ।" "ଆକାଶର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା କିମ୍ବା ପଦାର୍ଥର ଅଣୁ ଭିତରେ, ଜୀବାତ୍ମା ନିଜ ରୂପରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ।