ଏଠି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଧୂଆଁ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାକାର ଚଳନରେ ଆଗୁଆଡ଼ି ଯାଉଛି, ଏହି ଧୂଆଁର ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗାରି ଚମକୁଛି, ଏବଂ ସେଠି ଏହା ଏକ ମଣିମାଳାର ଭଣ୍ଡାର ଭଳି ଲାଗୁଛି। ଆକାଶ ଏବେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ମ୍ଲାନ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛି, ଏହି ଶିଖା ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଚିହ୍ନିତ, ମୃତ୍ୟୁର ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ମାନେ ମାର୍କ ହୋଇଥିବା ପରି, ଯାହା ବିନାଶର ଚିହ୍ନ। ହାଏ, କେତେ ଭୟଙ୍କର ଏହି ଶତ୍ରୁତା, ଯାହାର କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଏଠି ମହାନ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଶେଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହେଉଛନ୍ତି। ରାଜପଥରେ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୂର୍ବେ ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଖୁଲିଯାଇଛି, ଫୁଲ ଛିଟିଯାଇଛି, କପଡ଼ା ଅର୍ଧସ୍ତ ଜଳିଯାଇଛି, ଶରୀର ଉପରେ ଛାଇଁ ପଡ଼ିଛି। ସେମାନଙ୍କର କମର ଓ ନିତମ୍ବ ଖୋଲା ହେବାକୁ ଲାଗିଛି, ହାତର ମଣିବାନ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଖସିଯାଇଛି, ଶରୀର ମୃଦୁ ଭାବେ ଭୂମିକୁ ନମିଯାଉଛି। ଗଳାର ମାଳା, ମୁକ୍ତାର ମାଳା ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ସୋନା ରୂପର ଚମକ ଅନ୍ଶିକ ଦେଖାଯାଉଛି, ଅନ୍ଶିକ ଲୁଚିଯାଉଛି। ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ଏବେ ଗୃଧ୍ରର କଠୋର ଚିତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଅବଦମ୍ବିତ ହେଉଛି, ତୀର ଘାତରେ ଆହତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପୋଶାକ ଅଁଶୁ, ରକ୍ତ ଓ କାଦିରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ ଯୋଧ୍ୟାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ହାତ ରଖି ସେମାନେ ସେନାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନେଇଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି—“ଏବେ କିଏ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ?”—ଏହି ଅଁଶୁ ଲୋଟସ ଫୁଲ ଝରିବା ପରି ପଡ଼ୁଛି। ଏହି ରାଜନୀମାନେ ମନୋହର କମଳ ତଣ୍ଡ ଭଳି କୋମଳ ଜଘନ, ଶୁଭ୍ର ନୂପୁର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସ୍ଫଟିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଂଶୁକରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଆକାଶରେ ଫୁଲିଥିବା କମଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ଅଙ୍ଗରାଗ ବିକୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁହଁ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ବିସ୍ତୃତ, କୁନ୍ଚିତ କେଶ ତରଙ୍ଗିତ, ଏହି ରାଜନୀମାନେ ମନେ ହେଉଛନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଅପାର କାମନା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଶୋଭାର ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଥିତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ରାନୀ ଯୁବତ୍ୱର ମଦରେ ମତ୍ତ, ରଜନୀଗନ୍ଧା ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ମହଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଅସ୍ଥିର, ଲତାର ମାଳା ଛିଡ଼ିଯାଇ ଗୁଞ୍ଜିଯାଇଛି; ସଂଗିନୀ ଓ ଦାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ଭୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଅଙ୍ଗ ନିର୍ମଳ, ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃଶ୍ୱାସ ଉପରେ ସ୍ଥିର, ଦାନ୍ତ ତାରା ପରି ଚମକୁଛି, ସେ ଏଠି ଦେବୀ ଭଳି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ତାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ସଂଗିନୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଅପ୍ସରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବୃତ୍ରା ସହ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ। “ହେ ପ୍ରଭୁ, ରାନୀ ଆମ ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଆସିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ସରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ଲତା ଗଛ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ। ରାଜନୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କୂଳର ଲତା ତରଙ୍ଗ ଜାଳରେ ଅଟକିଯାଏ। ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳି ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଚାନକ ବାତାସରେ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ଆମ ନଗର ଅଚାନକ ଆସିଥିବା ବାହ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଖଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ବର୍ଷାରାତିରେ ପ୍ରବଳ ବନ୍ୟା ଜଳ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଆସିଯାଏ। ଶତ୍ରୁ ସେନା ଅନେକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଆସି ନଗରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି, ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ଅବରଣ ଗର୍ଜନ କରୁଛି, ଶିଖାମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିର ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ଘରର ମହିଳାମାନେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କେଶରେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଧରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି କାଦେଉଥିବା କ୍ରାଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଛ ଧରୁଥିବା ମାଛିଆ ପାଖରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ବିପଦ ଆମ ଉପରେ ଶାଖା ମାରି ଛାଇଯାଇଛି; ଏପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି କେବଳ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ। ଏହି ଦେଖି ଏବଂ ଶୁଣି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଛି, ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର; ଏହି ମୋ ଭାର୍ୟା ତୁମର କମଳ ପାଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି। ଏପରି କହି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ କରି, ଅରଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଗୁହାରୁ ବାହାରିବା ସିଂହ ପରି ବାହାରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଲୀଳା ନିଜେ ନିଜ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଆସିଯାଏ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଦେବୀ, ଏହା କ’ଣ? ମୁଁ ଏଠି ଏହି ରୂପରେ କିପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ? ଯେଉଁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟଏଠାରେ ଥିଲି, ଏବେ କିପରି ଏଠି ଅଛି?” ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୌରଜନ, ସେନା ଓ ତାଙ୍କ ଯାନ—ସମସ୍ତେ ଏଠିଏ ତିଏଠି ଅଛନ୍ତି। “ହେ ଦେବୀ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି?” ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ଉପଜେ, ସେପରି ଏହା ତୁରନ୍ତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଚେତନା ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ବସ୍ତୁର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ମନ ଭିତରେ ଭାବ ଆସିଲେ ତାହାର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଭାବନା ଭିତରେ ଉପଜେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ସ୍ମୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବିଷୟମୟ ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କୌଣସି ବାହ୍ୟ ସ୍ଥଳ କିମ୍ବା କାଳର ବିସ୍ତାର ନାହିଁ, ବସ୍ତୁର ବିଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ବାହ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ସେ ଅସଲେ ଭିତରେ—ସ୍ୱପ୍ନ ଉଦାହରଣ ଏଠି ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ଅନ୍ତରେ ଗଢ଼ାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଏକ ସହର ଗଢ଼େ, ସେଉଁଠି ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ପୁନଃପୁନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ‘ବାହ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୁମର ପତି ସେହି ସହରରେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଏଠି ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଛି।