ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସହରରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକଦମ ସତ୍ୟ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ କେବଳ ସତ୍ୟର ଆକୃତି। ଏଠାରେ ମୋର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ—ଯାହାକୁ ଆମେ ସିଧାସଳଖ ଦେଖିପାରିବା, ତାହା ମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଆତ୍ମଜ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ, ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତିର ନିଜ ଗୁଣ ରଖିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣୟର ପ୍ରକାଶ, ତେଣୁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ଏହିପରି, ଏହି ବିଶ୍ୱଟି ସ୍ୱପ୍ନ; ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି। ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ସହରରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟ, ତେଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ସ୍ୱପ୍ନର ଆକୃତି ରଖିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହି ଜଗତର ଅନୁଭୂତିରେ, ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ସ୍ୱପ୍ନରେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଯେପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସମସ୍ତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ନିୟମ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ଯଦି ନିଦ୍ରା ବିନା ଥାନ୍ତି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ସହର ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଗୁଣରୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହିପରି, ମୋର ଅନୁଭୂତି ଏହି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହିପରି ଅଟୁଟ ସ୍ୱପ୍ନ ସହର ତାଙ୍କର ସତ୍ୟତାରୁ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ଆକାଶ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଠିକ୍ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଜାଗ୍ରତ ଦେଖୁଛ, ଜାଣ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ତସ୍ଥ ସ୍ୱପ୍ନ, ଯାହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବକାଶ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନରେ ଆକୃତିତ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକଦମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ମାୟା, ଏକ ଜନାନୀର ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭଳି ଭ୍ରମ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଶରୀର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏକ ଜଣେ ଜେତେ ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଏହିପରି ଦେଖିଥାଏ। ଯେପରି ଏକ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଯେତେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି, ଦେଖିଲେ ତାହା ମିଳିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଅବକାଶରେ ଯେତେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ତାହା ମିଳିଏ। ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଦେବୀ ମଧୁର ଜ୍ଞାନର ନେକ୍ତର ଓ ବିବେକର କଳି ଦେଇ ଭାଷଣ କଲେ ରାଜା ବିଦୁରଥଙ୍କୁ। ଦେବୀ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏଠାରେ ବିବେକ ଓ ଚମତ୍କାର ଦେଖିବା ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଲ; ଭଲ ହେଉ, ଆମେ ଯିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଦେଖିବାକୁ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଛୁ।" ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବିଦୁରଥ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାରେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ପାଉନାହିଁ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଆବଶ୍ୟକ ଅଛି; ତେବେ ତୁମ ଉପସ୍ଥିତି, ଯାହା ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଥାଏ, କିପରି ଅନଫଳ ହେବ?" "ମା, ଏହି ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି; ମୁଁ ମୋ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଫେରିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯିବା। ମା, ଏଠି ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ; ଏକ ଭକ୍ତ ଶରଣାଗତକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ବର ଦେବାରୀ, କାରଣ ବଡ଼ମାନେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅସ୍୵ୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଯିଏ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଏହି ରାଜକୁମାରୀ, ଯେଉଁଠି ଏଉଁଠି ଯିଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଯାଉନ୍ତୁ; ଦୟା କର।" "ଆସ, ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ବିବେକ ଓ ଚମତ୍କାରରେ ଶାସନ କର, ତୁମ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଅନୁଯାୟୀ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଆମେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ କିଏ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅସ୍୵ୀକାର କରିଥାଏ।" ଦେବୀ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏବେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ; ତୁମ ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିପାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି। ରାଜକୁମାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବ ସହରକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ମୃତ ହୋଇ ତୁମ ଶରୀରକୁ ଫେରିପାଇବା। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଆସିଛୁ, ତୁମେ ବାୟୁ ଭଳି ଆସିଛ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ରାଜକୁମାରୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଘୋଡ଼ା ଏକ ମାର୍ଗ ଚାଲେ, ଉଟ ଓ ଗଧା ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ, ହାତୀ ତାଙ୍କର ମଦରେ ଭିଜିଥିବା ଗାଳ ନେଇ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ ଚାଲେ।" ଏହି ଭାବରେ ଦୁଇଜଣ ମଧୁର କଥା ହେଉଥିଲେ, ଏକ ଲୋକ ତଡ଼ି ଏସି, ଉପରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କହିଲେ, "ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଏକ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ଦଳ ଆସିଛି, ତୀର, ଚକ୍ର, ତଳ, ଗଦା, ଲୋହା ଗଦାର ଵର୍ଷା କରୁଛି, ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଉତ୍ସାହିତ।" "ଯେପରି ବିଶ୍ୱର ଶେଷରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ପଥର ଉଡ଼ିଯାଏ, ଗଦା, ବଣ, ଗଦାର ଵର୍ଷା ଥରେ ଥରେ ପଡ଼ୁଛି, ବର୍ଷା ଭଳି।" "ସହର, ପାହାଡ଼ ଭଳି, ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଛି, ସମସ୍ତ ଦିଶାକୁ ଭରିଦେଇଛି; ଫୁଟିଫୁଟି କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟାଳିକା ଖସିଯାଉଛି।" "ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ଉଠିଛି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ମେଘ ଭିଡ଼ି ଉପରେ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ମହାବଳୀ ଗରୁଡ଼ ଭଳି।" "ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ କହୁଛନ୍ତି, କ୍ଷୁଦ୍ର ମାନବ ର ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ; ବାହାରେ ବଡ଼ ଉତ୍ତେଜନା ଉପସ୍ଥିତ, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତକୁ ଭରିଦେଇଛି।" "ବାହାରେ ଧନୁର ତୀର ଵର୍ଷା, ଏବଂ ମହା ମଦୋନ୍ମତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ର ଉଚ୍ଚ ନାଦ।" "ସହର ଭିତରେ, ଫୁଟିଫୁଟି ଅଗ୍ନି ଲାଗି, ନାଗରିକମାନେ ନିଜ ଜନାନୀ ଜଳିଯିବାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରେ କହୁଛନ୍ତି।" "ଅଗ୍ନିର ଟୁକୁଡ଼ି ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ସହ ଦେଉଛି, ତାଙ୍କର ଶিখା ଧ୍ୱଗ-ଧ୍ୱଗ ଶବ୍ଦରେ ଫିଙ୍ଗୁଛି।" ତାପରେ, ଜାନାଲା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇ ରାଣୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବିଦୁରଥ ରାଜା ଦେଖିଲେ ସହର ଗଭୀର ରାତିରେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର ଉପରେ ଉଠିଛି। ସହର ବଡ଼ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲା, ବିନାଶର ପବନରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଘନ ଭୟାନକ ମେଘ ତରଙ୍ଗରେ ଉଠିଥିଲା, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ। ସହର ଦେଉଥିଲା ଦେଉଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରେ ଜଳିଯାଉଥିଲା, ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଥିଲା। ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ତୁଳି ହେଉଥିଲା, ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ପଠାଯାଉଥିବା ଶବ୍ଦରେ ମିଶିଯାଉଥିଲା।