ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି ଦ୍ରଶ୍ୟ ବା ବସ୍ତୁ ଚେତନା-ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ସହିତ ସମାନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱ-ଚେତନାରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ସଂସାରିକ ମାୟା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ଯେପରି ରସି ଉପରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ପୁଣି ସେଇ ଭ୍ରମ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ସେପରି ଅସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଲେ ସଂସାର ମାୟାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ରହିପାରିବ? ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ଯେପରି ଜାଣିଲେ ପୁଣି ମନ ଜଳ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ନିଜ ସ୍ଵପ୍ନକୁ ଯେଉଁବେଳେ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ, ସ୍ଵପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ କିପରି ରହିପାରିବ? ସ୍ଵପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ କେବଳ ଅମର ଉପରେ ଆସେ। ଏହି 'ମୁଁ' ଏବଂ 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ ଛଡ଼ା ଯେଉଁ ସ୍ଵଚ୍ଛ, ଜାଗୃତ, ନିର୍ମଳ ଓ ପାବନ ମନରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଋଷି କଥା କହିଥିଲେ, ଦିନଟି ସାନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଆସିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ସମାବେଶିତ ଲୋକମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶେଷ କିରଣ ସହ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଅଜାଗୃତ, ମୂଢ଼ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ତଳିନ୍ନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ମାନେ ଯଦ୍ୟପି ଅସତ୍ୟ, ତଥାପି ଅତି ଦୃଢ଼ ଓ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ଯେପରି ଭୂତ ବାଳକଙ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ ସଂସାର ସତ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ମୃଗମରୀଚିକା ଯେପରି ମୃଗକୁ ତୃଷ୍ଣା ଦିଏ, ସେପରି ଭ୍ରାନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ ସଂସାର ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ଵପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯଥା ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏକ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାର କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମୂଢ଼ମାନେ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସୁନା ଚିହ୍ନିବାରେ ଅନଉପରିଚିତ, ସେମାନେ ସୁନା ବାଲା କୁ ଦେଖି 'ବାଲା' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସୁନାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିନଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଅଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ନଗର, ପାହାଡ଼ ବା ରାଜପ୍ରାସାଦ ଦେଖି କେବଳ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ତାହାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନଥାଏ। ମୁକୁତା ମାଳା, ମୟୂର ପଙ୍ଖ, ବା ଗୋଲା ଆକାଶରେ ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ମାୟାମୟ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ ଭଳି। ଏହାର ଭିତରେ ସ୍ଵପ୍ନ ଜନମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି—କିପରି ଏହା ହୁଏ, ଶୁଣ। ସମସ୍ତଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ଚେତନା ରହିଛି, ଯାହା ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର, ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଘନ, ଯାହା କେବଳ ଚେତନା ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହି ଚେତନା ସବୁଠାରେ, ସବୁ ଶକ୍ତିରେ, ସମସ୍ତର ମୂଳ ଭାବରେ ବ୍ୟାପିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସ୍ଵପ୍ନର ନଗରରେ, ସ୍ଵପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ତାହାର ନିବାସୀମାନେ କୁ ଦେଖେ; ଏବଂ ସେମାନେ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସ୍ଵପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟାର ଚେତନା ସ୍ଵପ୍ନର ଅନ୍ତରାକାଶରେ ବିଦ୍ୟମାନ, 'ମୁଁ ଏହି ସ୍ଵପ୍ନ-ଆକାଶ ଚେତନା, ମୁଁ ପୁରୁଷ' ବୋଲି ଭାବିଲେ, ତାହିଁ ଭାବେ ଗଢ଼ିଯାଏ। ଚେତନା ଓ କଳ୍ପନାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ଭାବ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ; ଏହିପରି, ସ୍ଵ-ଚେତନାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଲାଗୁଚି। ହେ ମୁନି, ଯଦି ସ୍ଵପ୍ନରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହି ମାୟାମୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କଣ ଦୋଷ ରହିପାରିବ? ସ୍ଵପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନଗରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେବଳ ରୂପମାତ୍ର; ଏଠି ମୋର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ—ସର୍ବଦା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ଵୟଂଭୂ ଚେତନା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଏହାର ସ୍ଵପ୍ନ ସଦୃଶ ଅନୁଭବ ରହିଛି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟର ପ୍ରକାଶ, ଏହିପରି ଏହା ସ୍ଵପ୍ନ ସଦୃଶ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନ; ଏହି ଭିତରେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଯେପରି ତୁମେ ଅଛ, ସେପରି ସ୍ଵପ୍ନରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯଦି ସ୍ଵପ୍ନର ନଗରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ସେଇ ସ୍ଵପ୍ନ ଭଳି, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ସେପରି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସ୍ଵପ୍ନ ଓ ବୈଶିକ ଅନୁଭବରେ ଏହି ପାରସ୍ପରିକ ସତ୍ୟତା ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ। ସମସ୍ତ ବୈଶ୍ୱିକ ସ୍ଵପ୍ନରେ, ଯେପରି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ସେପରି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସମସ୍ତ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଏହି ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁ ସ୍ଵପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଦ୍ରା ଛଡ଼ି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଗର ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ରହିଯାଏ; ଏହି ମୋର ବୁଝିବା ଧାରଣା। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହିପରି ଅଟୁଟ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଵପ୍ନ ନଗର ରହିଯାଏ, ଏହାର ଆକାଶ ପରି ସ୍ଵଚ୍ଛ ରୂପ ଅଛି। ଯାହାକୁ ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ଭାବିଛ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନ, ଯେଉଁଠି ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ରହିଛି। ଏଭଳି ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ସ୍ଵପ୍ନରେ ନାରୀ ସମ୍ପର୍କର ଆନନ୍ଦ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ। ସମସ୍ତ କିଛି ସମସ୍ତଠାରେ, ଦେହ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଯେତେ ଜାଣନ୍ତି, ସେତେ ଅନୁସାରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେପରି ପାତ୍ର ଭିତରେ ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଅଛି, ଦେଖିବାରେ ସେଉଁଟି ମିଳେ, ସେପରି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଯେଉଁଟି ଧରାଯାଏ, ସେଉଁଟି ମିଳେ। ତାପରେ ଦେବୀ ଜ୍ଞାନ ନିଜ ଅମୃତ ଉପଦେଶ ଓ ବିବେକ ଅଙ୍କୁରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କଥା ରାଜା ବିଦୂରଥଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏଭଳି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏଠି ଏକ ଲୀଳା ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲ; ଭଲ ହେଉ, ଆମେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆପଣା ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଛୁ।