ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେଖୁଛ ବୋଲି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ତୁମେ କିଛି ଦେଖୁନାହିଁ। ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିର ପରି, କିମ୍ବା ଦୀପ୍ତ ଆଲୋକର ପରି। ଏଠାରେ ଏହି ପୃଥିବୀର ଆସନ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ, ତୁମେ ଏହି ଆସନରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ପାହାଡ଼ ଓ ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଏଠାରେ ନାହିଁ। ପାହାଡ଼-ଗ୍ରାମର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ମଣ୍ଡପର ଖୋଲା ଆକାଶରେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ରାଜାସ୍ୱ ଖେଳ ରୂପେ ଦେଖିଥାଏ। ଏଠାରେ ରାଜାସ୍ୱ ମଣ୍ଡପ ଏକ ଆକୃତିରେ ଶୋଭା ପାଉଛି; ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ, ତୁମର ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱରେ, ଯେଉଁ ଘରେ, ଆମେ ଏବେ ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ—ସେହି ମଣ୍ଡପଗୁଡିକର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ପ୍ରକୃତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ମାତ୍ର। ଏହି ମଣ୍ଡପଗୁଡିକରେ, ଅନ୍ତରେ ନ ପୃଥିବୀ ଅଛି, ନ ନଗର; ନ ଜଙ୍ଗଲ, ନ ପାହାଡ଼ ଗୁଡିକ, ନ ମେଘ, ନ ନଦୀ, ନ ସାଗର। କେବଳ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଘରର ଖାଲି ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ନ ଭୂତଲ ଜୀବ, ନ ପାହାଡ଼। ଏପରି ହେଲେ, ଦେବୀ, ମୋ ସହିତ ଏହି ସେବକମାନେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ନିଜରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିମ୍ବା ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି? ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ନୂତନ ପାହାଡ଼ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ସ୍ୱରୂପରେ ସତ୍ୟ ଅଛି, ତାହା କିପରି ଏହି ଅସତ୍ୟରେ ନାହିଁ? ମୋତେ କୁହ। ରାଜା, ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏହି ବିଶ୍ୱର କିଛି ଦିଆଁ ଚେତନା-ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ସମାନ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବିଶ୍ୱ ମାୟା କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ? ରସିରେ ସାପର ମାୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସାପର ଭ୍ରମ କିପରି ଆସିପାରିବ? ଅସତ୍ୟକୁ ଜଣିଲେ, ବିଶ୍ୱର ଭ୍ରମ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇବ? ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ଜଣିଲେ, ମନ ପୁନି ଜଳ ଅଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କିପରି କରିପାରିବ? ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଜଣିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନ ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିପାରିବ? ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ କେବଳ ଅମର ଜୀବ ପାଇଁ ଅଛି। 'ମୁଁ' ଓ 'ବିଶ୍ୱ' ଶବ୍ଦ ବାହାରେ ଯାହା ଅଛି, ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ନିର୍ମଳ, ଚିତ୍ତରେ ଯାହା ଅଛି—ସେହି ସତ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏପରି କହିବା ପରେ, ସାଧୁ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ସଭା ନମସ୍କାର କରି ଦୂର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମୃଦୁ କିରଣ ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଅଜାଗୃତ, ଭ୍ରମିତ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟଳ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅସାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଭୂତ ଶିଶୁକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଉଛି, ଏହି ଭ୍ରମିତ ମନ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ମୃଗମରୀଚିକା ମୃଗକୁ ତରସାଇଥାଏ, ଭ୍ରମିତ ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଜୀବକୁ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର କିଛି ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କିଛି ସତ୍ୟ ଫଳ ନାହିଁ। ସୁନାର କାଉଣସି ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ସୁନା ବାଙ୍ଗି କୁ ଦେଖିଲେ, 'ବାଙ୍ଗି' ଭାବି ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସୁନା ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହିଁ। ଏପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ନଗର, ପାହାଡ଼, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଦେଖିଲେ, କେବଳ ଆକୃତିକୁ ଦେଖେ, ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ବିଶ୍ୱ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ଏପରି। ମୁକୁତର ଗୁଛ, ମୟୂର ପର, ଗୋଲାକ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଭ୍ରମ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭ୍ରମ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। 'ମୁଁ' ଓ ଏହା ଆଦି ଭାବରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ; ଏହାରେ ସ୍ୱପ୍ନ-ଲୋକ ତଥାପି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସୁନ, କିପରି ଏହା ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗଢ଼ିତ ଚେତନାର ବିଶାଳ ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ପର୍ଶ। ଯାହା ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତର ଉପାଦାନ, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ବସିଛି। ସ୍ୱପ୍ନର ନଗରରେ, ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ତାହାର ନିବାସୀମାନେ ଦେଖିଥାଏ; ସେମାନେ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେମାନେ ପୁରୁଷ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟାର ଚେତନା ସ୍ୱପ୍ନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ ବସିଛି; 'ମୁଁ ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ-ଆକାଶ ଚେତନା, ମୁଁ ପୁରୁଷ' ଭାବି ଏହି ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ। ଚେତନା ଓ ଭାବନାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି, ସ୍ୱରୂପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିଗରେ, ଉଭୟ ରୂପ ସତ୍ୟକୁ ପାଇଯାଏ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ-ଲୋକ ଯଦି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଭାବନାର ଦେହ ଥିଲେ କିପରି ଦୋଷ ହେବ? ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ନଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେବଳ ରୂପ; ଏଠାରେ ମୋ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅଛି, ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ୱପ୍ନର ପରି; ବିଶ୍ୱ ଏହି ଆଶାର ଉପସ୍ଥିତି, ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ-ସ୍ୱରୂପ। ଏପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ; ତାହାରେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ତୁମେ ଯେପରି ଅଛ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି। ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନର ନଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଯାହା ସ୍ୱପ୍ନର ଆକୃତି, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଓ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, ଏହି ଉଭୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ବିଦ୍ୟମାନ। ବିଶ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନରେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ଏହି ନୀତି ସମସ୍ତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛି।