ମୁଁ ଏବେ ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି, ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବାଣରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ସନ୍ତୋଷରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି। ଏହି ଭାବେ ତୁମର ଏହି ବିପୁଳ ମାୟା, ଯାହା ନାନା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୋଗରେ ଭରିଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଘୁରିଘୁରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି। ପୂର୍ବରୁ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମର ହୃଦୟରେ ଉଦିତ ହେଲା। ଯେପରି ଜଳଧାରା ଗୋଟିଏ ଚକ୍ରବାତ କୁ ଛାଡି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରବାତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଚେତନାର ଧାରା ଏକ ଶରୀର ଛାଡି ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ନେଇ ନୂତନ ଚକ୍ରରେ ଯାଇଥାଏ। ଏହି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ମିଶିତ ଓ ଅମିଶିତ ଭାବରେ ଅନେକ ରୂପ ନେଇ ବଢ଼ିଯାଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ; ଏହି ମାୟାଜାଲ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଏକ ଅଂଶରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଯେପରି ସ୍ଵପ୍ନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତବର୍ଷ ବିତିଯାଏ, କିମ୍ବା କଳ୍ପନାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଘଟେ—ସେପରି ଏହି ମାୟା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଗନ୍ଧର୍ବନଗରୀରେ ଯେପରି କୋଠା, ଦେଉଳ, ଶାଳା ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ନୌକା ଯାତ୍ରାର କୋଳାହଳରେ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଶରୀରର ତ୍ରିଦୋଷ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ନାଚୁଥିବା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ସ୍ଵପ୍ନରେ ନିଜେ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଉଛି—ଏହିପରି ମାୟାର ଶକ୍ତି ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉନାହାଁ। ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ, ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ଅଛ; ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଛ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଦେଖୁନାହାଁ। ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ୟତମ ମହାମଣି କିମ୍ବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ପରି ଅନୁପମ ଭାବରେ ଚମକୁଛ। ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଭୂମି ଅଛି ନାହିଁ, ତୁମେ ଏହି ଶରୀର ଭାବେ ଅଛ ନାହିଁ; ଏହି ପାହାଡ଼, ଗ୍ରାମ ଅଛି ନାହିଁ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଏଠାରେ ନାହିଁ। ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ରାଜସିଖ ଖେଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ ରାଜସିଖ ମଣ୍ଡପ ଶୋଭା ପାଏ, ତାହାର ଅନ୍ତଃପ୍ରାନ୍ତରେ ସମଗ୍ର ତୁମ ଜଗତ ଖେଳିଯାଏ। ଏହି ଜଗତର ଯେଉଁଠାରେ, ଯେଉଁ ଘରେ ଆମେ ଅଛୁ, ସେଇ ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡପର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ଶୁଦ୍ଧ ଶୂନ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେଠାରେ ନ ଭୂମି ଅଛି, ନ ସହର, ନ ଅରଣ୍ୟ, ନ ପାହାଡ଼ ଗୁଚ୍ଛ, ନ ମେଘ, ନ ନଦୀ, ନ ସମୁଦ୍ର। ଶୂନ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ଘରେ ବସିଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଜଗତ, ଭୂତଳ, ପାହାଡ଼ କିଛି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଭଳି ହେଲେ, ହେ ଦେବୀ, ମୋ ସହ ଥିବା ଏହି ସେବକମାନେ କିପରି ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି? ଏଠାରେ ଜଗତ ସ୍ଵପ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ଵପ୍ନରେ କୌଣସି ନୂତନ ପାହାଡ଼ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ସତ୍ୟ, ତାହା କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ କିପରି ଅସତ୍ୟ ରହିପାରିବ? ମୋତେ କୁହ। ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଶ୍ୱର କିଛି ମଧ୍ୟ ଚେତନା-ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ସଦୃଶ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସେଠାରେ ଜଗତର ମାୟା କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ? ଯେପରି ରଶିରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ପୁନି ସାପ ଭ୍ରମ ଆସିପାରିବ କି? ଅସତ୍ୟ ଜଣାଯିବା ପରେ ଜଗତର ମାୟା କିପରି ଥିବାକୁ ପାରେ? ମୃଗମରୀଚିକା ଅସତ୍ୟ ଜଣିଲେ, ପୁନି ମନେ କିପରି ପାଣି ଅଛି ଭାବିପାରିବ? ନିଜ ସ୍ଵପ୍ନ ଜଣାଯିବା ପରେ, ସ୍ଵପ୍ନର ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ରହିପାରିବ? ସ୍ଵପ୍ନରେ ଅମୃତ ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମାତ୍ର ସ୍ଵପ୍ନ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ଦେଖାଯାଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ଜଗତ’ ବୋଲି ଯାହା ଛାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ନିର୍ମଳ, ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ମନରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂଚିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି କଥା କହି ସନ୍ଧ୍ୟା ସମ୍ମିଳନୀର ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହ ବିଦାୟ ନେଇ ନିମ୍ନସ୍ନାନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଅଜାଗୃତ, ମୁଢ଼ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ପାହାଡ଼ ପରି ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଭୂତ ଶିଶୁକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମୁଢ଼ ମନକୁ ଅସତ୍ୟ ଜଗତ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ମୃଗମରୀଚିକା ଯେପରି ମୃଗକୁ ତୃଷ୍ଣା ଦେଇଥାଏ, ମୁଢ଼ ମତି ଲୋକଙ୍କୁ ଅସତ୍ୟ ଜଗତ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଏ। ସ୍ଵପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯେପରି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସୁନା ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗହଣା ଦେଖି କେବଳ ‘ଗହଣା’ ଭାବିଥାନ୍ତି, ସୁନାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସହର, ପାହାଡ଼, ରାଜମହଳ ଦେଖି କେବଳ ତାହାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ମଣିମାଳା, ମୟୂରପିଛ, ବଲ୍ସ୍ ଆକାଶରେ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମାୟା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ‘ମୁଁ’ ଓ ଅନ୍ୟାଦି ଧାରଣା ସହିତ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ; ଏହାରେ ସ୍ଵପ୍ନ ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି—କିପରି ତାହା ଶୁଣ। ଏଠାରେ ସବୁଠାରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବିଶାଳ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହା କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନା ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ସବୁ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଏହା ସମସ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତର ଶକ୍ତି।