ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱର ଅସଲି ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି—ଏକ ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ଯେପରି ଜଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଛି, ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ପାଞ୍ଚଭୂତର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ହେଉଛି ରତ୍ନରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି; ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାର ଅନେକ ଦିଗରେ ଚମକୁଥିବା ରତ୍ନ ପରି ଜଗତର ମେଘ ପରି ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ‘ବିଶ୍ୱ’ ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ମୋର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା; ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ‘ତୁମେ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ’ ଭଳି ଶବ୍ଦର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅପରାଧରହିତ ଲୀଳା ଓ ସରସ୍ୱତୀ, ଆକାଶର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଠାରେ ଅବରୋଧ ନହେଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମାର ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁ, ଯେଉଁବେଳେ ଚାହିଁ, ଆକାଶରେ ନିଜେ ମନିଷ୍ଟି କରି, ଏହି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅବସ୍ଥିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚେତନାର ଆକାଶ ସଦା ଉଦ୍ଭାବିତ ହୁଏ; ତା’ପରି ଅନୁଭୂତି, ଚିନ୍ତା, ସ୍ମୃତି ଓ ବିସ୍ତାର ରହିଛି। ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଅତିପ୍ରାକୃତିକ ଶରୀର କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ କେହି ବା କିପରି ବା କେଉଁ ଉପାୟରେ ଅଟକାଇ ପାରିବେ?—ଏହା ଅସମ୍ଭବ। ଏହିପରି, ଦୁଇ ଦେବୀ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଏକ ମନୋହର ମନ୍ଦିର ପ୍ରକଟ ହେଲା—ଫୁଲ ଭିତର, ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟରେ ଚମକୁଥିବା। ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମଳ, ମୃଦୁ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ହଳକା ଶୀତଳ ବାତାସରେ ମନୋହର; ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ରାଜାମାନେ ଶୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ମଧୁର ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଶ୍ରୀ ଓ ଆନନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ପରି, ରୋଗ ଓ ବେଦନାର ଅଭାବ, ବସନ୍ତର ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟ ବା ପ୍ରଭାତରେ ଖୋଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି। ଦେବୀମାନଙ୍କର ଶରୀରରୁ ନିସ୍ସରିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଶୀତଳ କିରଣରେ ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସଚେତନ ହେଲେ, ଏକ ରାଜା ନେକ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବା ପରି। ସେ ଦୁଇ ଅପ୍ସରାକୁ ଦୁଇଟି ଆସନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୁଇ ଶିଖରରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ପରି। ରାଜା କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିନ୍ତା କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶୟନରୁ ଉଠିଲେ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା ପରି। ସେ ନିଜର ମାଳା, ହାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ଠିକ୍ ଭଳି ଯୋଜନା କରି, ଏକ ମୁଠି ଫୁଲ ନେଲେ, ଏକ ନବଖିଲି ଫୁଲ ଗୁଛ ପରି। ଭୂମିରେ ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ଉଚ୍ଚାସନ ନିକଟରେ, ନିଜ ଦେହର କପଡ଼ା ଖୋଲି, ଶିର ନମାଇ ଏପରି କହିଲେ— "ବିଜୟ ହେଉ ଦେବୀମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା, ଜନ୍ମ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖର ଦୌଷ୍ୟ ଦୂର କରୁଥିବା; ଭିତର ଓ ବାହ୍ୟ ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରୁଥିବା ଗଞ୍ଜନ ରୂପେ ଚମକୁଥିବା।" ଏପରି କହି, ରାଜା ଫୁଲ ଗୁଛଟି ଦେବୀମାନଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ରଖିଲେ, ଏକ ଫୁଲ ହାର ପରି ଦୁଇ ପଦ୍ମ ପାଖରେ ଦିଆଯାଏ। ଏହାପରେ, ରାଜାଙ୍କର ଜନ୍ମକଥା ଲୀଳାକୁ କହିବା ପାଇଁ, ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସମ୍ପ୍ରତି ଉପସ୍ଥିତ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଜାଗି, ଦୁଇ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି, ଏକ ମୁଠି ଫୁଲ ଦେବୀମାନଙ୍କ ପାଦରେ ରଖି, ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଉଭୟ ଦେବୀ ପୂର୍ବରେ ଉଭିଁଲେ। ଦେବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ରାଜା, ତୁମେ କିଏ, କାହା ପୁଅ, ଏଠାରେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ— "ଦେବୀମାନେ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ଖୋଲା ମନେ କହିପାରୁଛି; ଏବେ ମୋର ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଜନ୍ମକଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପରି, ନାମ କୁନ୍ଦରଥ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଦୌଷ୍ୟର ଛାୟାରେ ବୃତ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ, ନାମ ଭଦ୍ରରଥ; ଭଦ୍ରରଥଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ୱରଥ, ବିଶ୍ୱରଥଙ୍କ ପୁଅ ବୃହଦ୍ରଥ। ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁଅ ସିନ୍ଧୁରଥ; ସିନ୍ଧୁରଥଙ୍କ ପୁଅ ଶୈଳରଥ; ଶୈଳରଥଙ୍କ ପୁଅ କାମରଥ; କାମରଥଙ୍କ ପୁଅ ମହାରଥ। ମହାରଥଙ୍କ ପୁଅ ବିଷ୍ଣୁରଥ; ବିଷ୍ଣୁରଥଙ୍କ ପୁଅ କାଳରଥ; କାଳରଥଙ୍କ ପୁଅ ସୂର୍ୟରଥ; ସୂର୍ୟରଥଙ୍କ ପୁଅ ନଭୋରଥ।" "ମୋର ପ୍ରଭୁ ନଭୋରଥଙ୍କ ପୁଅ, ସଫଳ ଶୁଦ୍ଧିରେ ଚମକୁଥିବା, ତାଙ୍କର ରଥ ନେକ୍ତରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୁଧର ସମୁଦ୍ରରେ ରହିଥିବା ପରି। ତାଙ୍କର ନାମ ବିଦୁରଥ, ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ, ତାଙ୍କର ମା ସୁମିତ୍ରା, ଗୌରୀ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଗୁହା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥିବା ପରି। ତାଙ୍କର ପିତା ଦଶ ବର୍ଷରେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ତା’ପରି ବିଦୁରଥ ନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏବେ, ଉତ୍ତମ କର୍ମର ଫଳ ଫୁଲିଛି, ଦୁଇ ରାଣୀ, ଦୀର୍ଘ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଯାତନା ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଆଜି ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏହି ଭୂମିର ରାଜା ବିଦୁରଥ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।" ଏହିପରି କହି, ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ମୌନ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି, ଶିର ନମାଇ, ଭୂମିରେ ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ରାଜାଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ହାତ ଦେଇ କହିଲେ—"ରାଜା, ତୁମେ ନିଜେ ଅଗ୍ରଜନ୍ମକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅନୁସ୍ମରଣ କର।" ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନସ୍ପର୍ଶରେ ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟର ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହେଲା, ହୃଦୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଗଲା। ସେ ଜନ୍ମଗତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଏକ ଅନ୍ୟ ଶରୀରରେ ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟର ଏକାଧିକ ଲୀଳାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭୂତି ପରି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କଥା ଜ୍ଞାନ ଓ ଚେଷ୍ଟାର ମାଝରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ସେ ନିଜ ଉପଖ୍ୟାନର ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସିଗଲେ। ସେ କହିଲେ—"ହାଁ, ଏହି ସଂସାର ମାୟାରେ ବିସ୍ତୃତ; ଦେବୀମାନଙ୍କର କୃପାରେ ଏଠାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି। ଦେବୀମାନେ, ଏହା କଣ? ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେବଳ ଏକ ଦିନ ଗଲା କି? କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସପ୍ତତି ବର୍ଷ ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା।" "ମୁଁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ମୋର ପ୍ରପିତାମହ, ଶାଇଶବ, ଯୁବକାଳ, ସାଙ୍ଗ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହବାସ ସ୍ମରଣ କରୁଛି।" ଦେବୀ କହିଲେ—"ରାଜା, ମୃତ୍ୟୁର ବଡ଼ ମାୟା ଓ ଅଚେତନତା ପରେ, ଏହି ଅନ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଘଟିଗଲା।