ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ସ୍ମୃତି ଏଠାରେ କାରଣ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁର ଅବସାଦର ଶେଷରେ ଭିତରେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ଭାବ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନି, ସେହି ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠିକୁ ଅକାଶ, ଏହିଠିକୁ ଆଦି ପ୍ରକୃତି, ଏହିଠିକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ଅଚେତନ ଓ ଚେତନ ଦୁଇଁଟି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ସଂସାର ଉଦୟ ହେବା ସହ ବିସ୍ମୃତି ଓ ପୁନଃଜନ୍ମ ଚଳିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଅକାଶରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଭାବ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେହି ଅବିଭକ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନି, ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏହିଠି ଯେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଦେହ ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଏ—ଏହିଠିକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଜମା ହୋଇଥିବା ସଂସ୍କାର ଓ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ପ୍ରକୃତ ଦେହର ଜ୍ଞାନକୁ ଧାରଣ କରେ—ଏହିପରି ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ଏକ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅନୁଭୂତିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ। କେବଳ ଅକାଶ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାୟାକୁ ଅନୁଭବ କରେ—‘ମୁଁ ଏହି ସଂସାର’—ଏହି ଜୀବ, ଯାହା ଅକାଶର ସ୍ୱରୂପ, ଅକାଶ ରୂପ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ନଗର, ଗ୍ରାମ, ପର୍ବତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାମଣ୍ଡଳ—ସମସ୍ତେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ବଳତା, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଗୁହା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ପର୍ବତ, ଭୂମି, ନଦୀ, ଦିଗ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଏବଂ ଯୁଗର ଉଦୟ-ଅସ୍ତମୟ ସହ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ‘ମୁଁ ଏହି ବାପାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ଏହି ଗୋତ୍ରର, ଏହି ମୋର ମାଆ, ଏହି ମୋର ଧନ’—ଏପରି ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ‘ଏହି ମୋର ଶୁଭ କର୍ମ, ଏହି ଅଶୁଭ କର୍ମ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବନା ସହ, ହୃଦୟରେ ‘ମୁଁ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏବେ ଯୁବକ’—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଖେଳିଯାଏ। ଏପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ, ସଂସାର ଜଟିଳ ଜଙ୍ଗଲ ରୂପେ ଉଦ୍ଭିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାରା ଓ ଫୁଲରେ ମୁଢ଼ିଯାଏ, କଳା ମେଘ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଏହା ମାୟାର ଘନ ଅରଣ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ରେଣୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସମୁଦ୍ରର ଅମ୍ବୁଜପୁଷ୍ପ ତଳାବ, ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ଶିଖର ମାତ୍ର ତୁଡ଼ିକି, ମନସ୍ତମ୍ବର ମୂଳରେ ଅନୁଭୂତିର ଅଙ୍କୁର ଲୁଚିଥାଏ। ଏହି ଜୀବ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଏହିପରି ଦେଖିଥାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତ୍ ଅଣ୍ଡର ଉଦୟ ସହ ଏହିପରି ପୁନଃପୁନଃ ଘଟେ। ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ମାରୁତ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମେରୁ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଜଗତ ଦେଖାଯାଇଛି ଓ ଚଳିଯାଇଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଚଳିଯାଇଛି, ଯିବେ ଓ ଯାଉଛି, ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଯେଉଁମାନେ ଧନ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ଏହିପରି, ଚିନ୍ତା ବିନା ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଂସାର ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଅକାଶମାତ୍ର, ଏହି ଉପରେ ଏବେ ଚିନ୍ତା କର। ଯାହା ଚେତନ୍ୟାକାଶ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଚେତନ୍ୟାକାଶ, ସେହି ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥା। ଯେପରି ଚକ୍ରବାତ ପାଣି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଚେତନ୍ୟ ଆକାଶରେ, ଭୂତାକାଶରେ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ମଣିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି; ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମାର ରତ୍ନର ଅନେକ ମୁଖ ପରି ଚମକେ, ଆକାଶରେ ମେଘ ପରି। ‘ସଂସାର’ ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ମୋର ବୁଝିବାରେ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। କିନ୍ତୁ ତୁମ ବୁଝିବାରେ, ‘ତୁମେ’ ବା ‘ମୁଁ’ ଶବ୍ଦର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଲୀଳା ଓ ସରସ୍ୱତୀ, ଅକାଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମାରୁ ସର୍ବଦା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଯେତେବେଳେ ଚାହାନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତଠାରେ ଚେତନ୍ୟ ଆକାଶ ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହାର ଭିତରେ ଦୃଷ୍ଟି, ଚିନ୍ତା, ସ୍ମୃତି ଓ ବିସ୍ତାର ଅଛି। ଏହିଠିକୁ ଏଠାରେ ଅପୃତିହତ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ତେବେ କହ, କିପରି, କିଏ, କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହାକୁ କେବେ ବାଧା ଦେଇପାରିବ? ଏପରିଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଦୁଇ ଦେବୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କମଳ ମନ୍ଦିର ଦେଖାଗଲା, ଯାହା ଭିତରେ ପବିତ୍ରତା ଓ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ଆଭାମାନ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ସେ ମନ୍ଦିର ମୃଦୁ, ନିର୍ମଳ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ମୃଦୁ ସମୀର ଦ୍ୱାରା ଶିତଳ ହୋଇଥିଲା; ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ରଜାମାନେ ଶୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ଲାଗିଥିଲା। ସେ ମନ୍ଦିର ଧନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ପରି, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ବସନ୍ତର ମହାବନ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାତରେ ଖୋଲିଥିବା କମଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ଦେବୀମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ନିସ୍ସରିତ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଧାରା ଦ୍ୱାରା ରଜା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ଯେପରି ରାଜା ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ। ସେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦୁଇଟି ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୁଇ ଶିଖରରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ରଜା ଅଦ୍ଭୁତ ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ଶେଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠି ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ଶୟନରୁ ଉଠନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ମାଳା, ହାର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୋଶାକ ଠିକ୍ ଭାବେ ପିନ୍ଧି, ଏକ ମୁଠି ଖିଲିଥିବା ଫୁଲ ନେଲେ, ଯେପରି ନବଖିଲି ମାଳା।