ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଥାରେ, ମନ କ’ଣ? ଏହା ଅଛି କି ନାହିଁ? କିପରି ଏହା ଏପରି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାରୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆକୃତିମାନେ କିପରି ଏକ କ୍ଷଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କି ହୁଏନାହିଁ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ମନରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଗଠନ କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ନିଜ-ନିଜ ଭାବରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଜଗତକୁ ଦେଖେ। କେବେ ଏକ କ୍ଷଣରେ, କେବେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଧରି, ଏହି ଜଗତର ଉଦୟ ଓ ଲୟ ହୁଏ; କେହି ଦୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, କେହି ଏକ ଯୁଗ ଧରି ଅନୁଭବ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିମ୍ବା ଗଭୀର ମୋହରୁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ରୁତ କିମ୍ବା ଧୀରେ ଆସେ—ଏହି କ୍ରମକୁ ଶୁଣ। ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ମହାଲୟ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହା ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ, ଯେପରି ନିଜର ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମର ଗତି। ମହାଲୟର ରାତି ଶେଷରେ, ମନରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଭିତରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସ୍ମୃତିରୂପେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରେ—ଏହିପରି ଅନ୍ୟଥା କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ହେ ରାମ, ମହାଲୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେହହୀନ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି କିପରି ରହିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ଆମ ପରି ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଅବଶ୍ୟେ ମୁକ୍ତ, ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହହୀନ, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେନାହିଁ? ଯେଉଁମାନେ ଏବେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ସ୍ମୃତି ମୁକ୍ତି ନଥିବାରୁ କାରଣ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁର ମୂଳ ଅବସାଦ ଶେଷରେ, ପ୍ରାଣୀ ଭିତରେ ଜାଗିଥିବା ପରି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗିନଥାଏ—ଏହିଠାରୁ ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ଖ ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥାନ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଉଭୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜଗତ ଉଦୟ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ଓ ଭ୍ରମର କ୍ରମ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱ ଜାଗୃତି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଖରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ସତ୍ତା ଇତ୍ୟାଦି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥା ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଜାଗେ, ତେବେ ଦେହ ହୁଏ—ଏହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ କାଳର ଆସକ୍ତି ଓ କଳ୍ପନାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପରେ ଦେହୀୟତାର ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରେ—ଏହିପରି ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନୁଭବକୁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖେ। ଖରୁ, ସେ 'ମୁଁ ଏହି ଜଗତ' ବୋଲି ଭ୍ରମ ଅନୁଭବ କରେ; ଖର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଖର ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି ଲାଗେ। ସେଠାରେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ପର୍ବତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାମଣ୍ଡଳୀ, ସମସ୍ତେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ବଳତା, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଗୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠି ଥିବା ସତ୍-ଅସତ୍, ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳ-ଅଚଳ, ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ, ନଦୀ, ଦିଗ, ଦିନ-ରାତି, ଏବଂ ଯୁଗର ଉଦୟ-ଲୟ ସହିତ ସମସ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। 'ମୁଁ ଏହି ପିତାରୁ, ଏହି କୁଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି; ଏହି ମୋ ମାତା, ଏହି ମୋ ଧନ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ଓ ସଂସ୍କାର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। 'ଏହା ମୋର ଶୁଭ କର୍ମ, ଏହା ଅଶୁଭ କର୍ମ' ବୋଲି ମନର ଖେଳ ଓ 'ମୁଁ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏବେ ଯୁବକ' ବୋଲି ଭାବନା ଆସେ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ସଂସାରର ଝାଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାରା ଓ ଫୁଲରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ, କଳା ମେଘର ପତ୍ରରେ କମ୍ପିତ। ଏଠି ମଣିଷ, ପଶୁ, ଦେବତା, ଦାନବ, ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଚରାଇଁ, ମାୟାର ଭ୍ରମ ଓ ମାନ୍ତ୍ରିକ ଦ୍ରୁମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁନିଆର ପ୍ରମୁଦିତ ଝାଡ଼ି ହୁଏ। ମହାସାଗର ସଦୃଶ କମଳ ଜଳାଶୟ, ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ମାତ୍ର ଦଳା, ମନର କମଳବୀଜରେ ଅନୁଭୂତିର ଅଙ୍କୁର ଲୁଚିଛି। ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେଠି ଏକ କ୍ଷଣରେ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତାଣ୍ଡ ଉଦୟରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହିପରି ଘଟେ। ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ମାରୁତ, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମେରୁ, ସାଗର, ଦ୍ଵୀପ ଓ ଜଗତ ଦେଖାଯାଇଛି ଓ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଯାଇଯାଇଛି, ଯିବ, ଚାଲିଛି, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମରେ; କିଏ ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିପାରିବ? ଏହିପରି, ଚିନ୍ତା ଛଡ଼ା ଏହି ଦେଉଳ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ବାସ୍ତବରେ ଅଛିନାହିଁ; ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଖ ରୂପ, ଏହିକଥା ଭାବିଦେଖ। ଯାହା ଚେତନା ରୂପୀ ଖ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଖ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା। ଯେପରି ଚକ୍ରବାତ ମାତ୍ର ପାଣି, ଅଲଗା ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁ ମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି, ଅଲଗା ବାସ୍ତବିକତା ନୁହେଁ। ଚେତନା ଆକାଶରେ, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଖରେ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ମଣିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି; ଏହି ଜଗତ ଆତ୍ମାର ମଣିରେ ଅନେକ ରୂପରେ ଚମକେ, ମେଘରେ ଆକାଶ ପରି। 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ ମୋ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ଜ୍ଞାନରେ 'ତୁମେ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ଏହି ଶବ୍ଦ ଅଛିନାହିଁ। ଏହିପରି, ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ଲୀଳା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଖର ଆକାର ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତଠାରେ ଅବିଗ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମ ଆତ୍ମାରୁ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ଖରେ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରହନ୍ତି। ସମସ୍ତଠି ଚେତନା ଆକାଶ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହାର ଭିତରେ ଦୃଷ୍ଟି, ଚିନ୍ତା, ସ୍ମୃତି, ବିସ୍ତାର ଅଛି। ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ କିଛି ଅଟକେଇପାରିବେନାହିଁ—ତେଣୁ କୁହ, କିପରି, କିଏ, କେଉଁପରି ଏହାକୁ ବାଧା ଦେଇପାରିବ?