ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ଘଟେ—ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକାଳରେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତାର ଚିନ୍ତନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏଠିରେ ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଓ ଏହି ତୃତୀୟ ଭୌତିକ ଆକାଶ—ଏମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅପୃଥକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏକାତ୍ମ ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି। ଏହି ମନ-ଦେହ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ପାଇବାର ଆଶାରୁ ଏହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଉଭୟ ଭାବେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ମନ-ଦେହ ଧୂଳିକଣାରେ ବି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଆକାଶର ଖାଲି ଗୁହାରେ ବି ଯାଏ, ବୀଜ ଉପରେ ବି ଏହା ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଙ୍କୁରର ସାର ଭାବେ ବି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ପାଷାଣର ହୃଦୟରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ବର୍ଷାମେଘ ଭାବେ ବର୍ଷା କରେ, ଏବଂ ପାଷାଣ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଇଚ୍ଛାମତା ଚାଲିଯାଏ, ପର୍ବତ ଗୁହାରେ ବି ବିଚରଣ କରେ; ଅସୀମ ଆକାଶ ଭାବରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ପୁଣି ଅଣୁ ଭାବରେ ବି ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ଏହା ବଡ଼ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୁଏ, ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଅବିଚଳ ଆସନ ହୁଏ, ଦେହର ଭିତର ବାହାର ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ନାନା ରୂପର ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। ଏହି ମନ-ଦେହ ଆକାଶ ଭାବେ ହେଉଛି, ଯାହା ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ପଦ୍ମଯୋନି ଗୃହକୁ ଧାରଣ କରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସାଗର ଭାବରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନେକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ମନ-ଦେହର ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଉନଥିବାବେଳେ, ଏହା ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ; ପରେ ଏହା ମହାନ ହୁଏ, ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏହାର ଜଳସ୍ୱଭାବ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭାବିଥାଏ—"ମୁଁ ଅବନାରୀର ପୁଅ"। ଏହି ମନ ଅଛି କି ନାହିଁ? କିପରି ଏହା ଏପରି ହୁଏ, ଏବଂ ରୂପମାନେ କିପରି ଏଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ କିମ୍ବା ଅନୁଦ୍ଭବ ହୁଏ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଏପରି ଭାସା ତିଆରି କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ନିଜ ନିଜ ମୋହମୟ ଜଗତ୍ ତିଆରି କରେ। ଏହି ଜଗତ୍ ସଂଗ୍ରହ କ୍ଷଣମାତ୍ର କିମ୍ବା ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହି, ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ; କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଚକ୍ଷୁପଲକ ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗ ଧରି ଘଟେ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିମ୍ବା ମହାମୋହରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସେ; କେବଳ କ୍ଷଣେ କିମ୍ବା ଧୀରେ ଏହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ। ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ଭଳି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ; ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ମହାଲୟ ପଥ। ତାପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱଭାବିକ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମ ଚଳନ। ମହାଲୟର ରାତି ଶେଷେ, ମନରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆତ୍ମା ଏହି ଜଗତ୍ କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏଭଳି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଏହି କାମ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ମୃତି ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରେ—ଏହିପରି ଦୁନିଆ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ରାମ, ମହାଲୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ସହିତ, ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏତେବେଳେ ସ୍ମୃତି କିପରି ରହିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ଜାଗୃତ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେହଶୂନ୍ୟ ହେଲେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? ଏଠି ଏହି ଜୀବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ-ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ସ୍ମୃତି ମୁକ୍ତି ଅଭାବରେ କାରଣ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ଅବସ୍ଥାର ଶେଷରେ ଜୀବ ଭିତରେ ଜାଗୃତ ହେବା ପ୍ରୟାସ କରେ, କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହିକୁ ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆକାଶ, ପ୍ରକୃତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଦୁଇଁ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମୟର ବିସ୍ମୃତି ଓ ଚକ୍ରର ଅନୁକ୍ରମ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଜାଗୃତି ପ୍ରତି ଅନୁକୂଳ ହୁଏ ଓ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ସେଉଁଠାରୁ ଦିଗ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳ, କର୍ମ, ଭାବ ଇତ୍ୟାଦି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେହି ଅବିଭକ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଏଯାଁ ଜାଗୃତ ହୁଏନାହିଁ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବେ ହୁଏ; ଏହି ଜାଗୃତି ସହିତ ଦେହ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହିକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସଂସ୍କାର ଓ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପରେ ଦେହଧାରଣର ଜ୍ଞାନ ନେଇଥାଏ—ଏହିପରି ତୁମେମାନେ ଅନୁଭବ କର। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅନୁଭୂତିକୁ ସେଉଁଠି ଦ୍ରୁତ ଦେଖିଥାଏ। ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ମାୟା ଅନୁଭବ କରେ: "ମୁଁ ଏହି ଜଗତ୍"—ଏହିପରି ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଜୀବ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ନଗର, ଗ୍ରାମ, ପର୍ବତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାମଣ୍ଡଳ—ଏମାନେ ସବୁ ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ବଳତା, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଗୁହା ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି। ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି, ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳ-ଅଚଳ, ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ, ନଦୀ, ଦିଗ, ଦିନ-ରାତି, ଏବଂ ଯୁଗ ଉଦୟ-ଅସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ। "ମୁଁ ଏହି ପିତାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଏହି କୁଳରେ, ଏହି ମୋର ମାତା, ଏହି ମୋର ଧନ"—ଏପରି ଧାରଣାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। "ଏହି ମୋର ଶୁଭ କର୍ମ, ଏହି ଅଶୁଭ", "ମୋର" ଭାବନା, "ମୁଁ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏବେ ଯୁବକ"—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ହୃଦୟ ଖେଳେ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାରା ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଫୁଲିଯାଏ, ମେଘରେ କମ୍ପିତ ପତ୍ରର ଭଳି। ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଦେବତା, ଦାନବ, ପକ୍ଷୀ ଦଳ ସହିତ, ଜଗତ୍ ପ୍ରମାଣୁ ରେଣୁରେ ମାୟାର ଗୁହା ଓ ମନ୍ତ୍ରମୟ କୁଞ୍ଜରେ ଭରିଯାଇଛି। ସମୁଦ୍ର ମାଳା ଭିତରେ ପଦ୍ମସର, ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ର ଶିଖର କଣ୍ଡ ଭାବେ, ମନର ପଦ୍ମବୀଜ ଭିତରେ ଅନୁଭୂତିର ଅଙ୍କୁର ଲୁଚିଛି।