ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଘନ ଗୁହା ଭଳି, ଏହା ମନେ ହୁଏ ଯେଣ୍ଞା ଭାରି ମୂଢ଼ତାର ମହା ହାତୀମାନେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ। ଏହି ମୋହ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମର ଅନ୍ଧକାର ରାତି ଭଳି, ଦୁଃଖର କୁମୁଦିର ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୀପକୁ ବୁଝାଇଦେଇଥିବା ଝଡ଼ ଏବଂ ତରଙ୍ଗର ଉତ୍ତାଳ ନଦୀ ସଦୃଶ। ଏହା ଭ୍ରମର ମେଘମାଳାର ପାହାଡ଼ ମାର୍ଗ, ନିରାଶାକୁ ବଢ଼ାଇଦେଇଥିବା ବିଷ, ସନ୍ଦେହର କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଭୋଗରେ ଲିନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗଡ଼ି ଭଳି। ଏହି ମୋହ ଭାବନାହୀନତାର ଲତା ପାଇଁ ହିମପାତ, ବିକୃତିର ପିପିଲିକା ପାଇଁ ରାତି, ବିବେକର ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ରାହୁଙ୍କ ଜହ୍ନ୍ମୁକ୍ତି ଏବଂ ଦୟାର ପଦ୍ମ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଭଳି। ଏହା ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଭଳି ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଦୃଶ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଧୂସରତାର ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ମୋହ ଅସ୍ଥିର, ଅନନ୍ଦହୀନ, ନୀଳଗୁହା ମଙ୍ଗୁସ୍ଟ ଭଳି; ଏହା ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୃଗମରୀଚିକା ଯାହା ବିୟୋଗ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ମନ ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏକ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, କେବେ ଥାଏ ନାହିଁ; ଦୀପଶିଖାର ଭଳି ଏହାର ଚଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲକ୍ଷ୍ୟ। ସିଁହୀଣୀର ଭଳି ଏହା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଉତ୍ସୁକ, ହାତୀରାଜକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲାଇଦେଉଛି; ଧାରାଳ ତଳୱାରର ଭଳି ଏହା ଠଣ୍ଡା ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଛିଦ୍ରକାରୀ ଇଚ୍ଛାରେ ବସିଛି। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାହାରେ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ରହିଛି, କ୍ରୂର ରାଜାଙ୍କ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଛି; ଏହି ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ବ୍ୟତୀତ ଆନନ୍ଦ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ଧକାରର ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଖେଦାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ପୁଣି ଫେରିଆସେ; ଦୁଃଖର ବିଷୟରେ ସ୍ଥାନ ହରାଇ ଲଜ୍ଜାହୀନ ହୋଇ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଯାଏ। ଆକର୍ଷକ ହୋଇ ମନକୁ ଆକୁଞ୍ଚିତ କରେ, କିନ୍ତୁ କଞ୍ଚନ ଲୋଭୀ ଛାଡ଼ା କାହାର ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଙ୍ଗିଯାଏ; ଏହି ଭାଗ୍ୟ ସର୍ପମାଳା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଶରୀର ଭଳି ଗଡ଼ିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଫୁଲ ଲତା ସଦୃଶ। ଏହି ଜୀବନ ଗଛପତ୍ରର ଶିଖରରୁ ଝୁଲିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ୱର; ଏହା ଅଚାନକ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଏକ ପାଗଳ ଭଳି ତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ କାମନାର ବିଷରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମନକୁ କ୍ଷୀଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ କେବଳ ଶ୍ରମର କାରଣ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଅସୀମ ଦଶାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଭାବ ଓ ଅଭାବରେ ସମାଧି ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜୀବନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଆମେ, ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରରେ ସୀମିତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ, ହେ ମୁନି, ଏହି ଜୀବନରେ ସଂସାର ମେଘର ଚମକ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁ। ପବନକୁ ବାନ୍ଧିବା, ଆକାଶକୁ ଭାଗ କରିବା, ବା ତରଙ୍ଗକୁ ବୁନିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଜୀବନରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ। ଜୀବନ ଶରଦ ମେଘର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ଦୀପଶିଖାର ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଏବଂ ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଅସ୍ଥିର। ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି ତରଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିମ୍ବା ମେଘରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝୁଲିକକୁ ଧରିବାକୁ, କିନ୍ତୁ ଯାଉଥିବା ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିପାରିବି ନାହିଁ। ଅସ୍ଥିର ମନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଖାଲି ଜୀବନକୁ ଧାଉଛି, ତଥାପି ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ଗର୍ଭବତୀ ଖଚ୍ଚରର ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ଭଳି ମାତ୍ର ଦୁଃଖ ଖୋଜେ। ସୃଷ୍ଟିର ସମୁଦ୍ରରେ ସଂସାର ତରଳ ଫେନ ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ; ରାଜା, ଶରୀର ଲତାରେ ଜୀବନର ରସ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରେ ନାହିଁ। ଯାହା ଲାଭ୍ୟ ଏବଂ ଏକଥର ଲାଭ ହେଲେ ପୁନି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରମ ତୃପ୍ତିର ଦଶା କୁହାଯାଏ; ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଜୀବନ। ଗଛ, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ତ ନୁହଁ, ସେମାନେ ଏଠି ସତ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସେମାନେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମମୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏଠି ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥିବା ଗଧା ଭଳି। ଅବିବେକୀ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ଭାର, ରାଗୀ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଭାର, ଅସ୍ଥିର ମନ ଭାର ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶରୀର ଭାର। ଆକୃତି, ଆୟୁ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ—ସବୁ ମୂଢ଼ଙ୍କ ପାଇଁ ଭାର ଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏକ ଅସ୍ଥିର ମନ ଅପଦ୍ରବ୍ୟର ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଆୟୁ ରୋଗର ଦୃଢ଼ ଆସନ, ରୋଗୀ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚଉଁଚ ଭଳି। ଦିନ ପରେ ଦିନ, ଦୁଃଖ କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, କ୍ରମେ ଏବଂ ଅବିରତ ଭାବେ ସମୟ ଜନ୍ମର ଗଡ଼ି ଖୋଦିଥାଏ, ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଗଡ଼ି ଖୋଦାଯାଏ। ଶରୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘୋର ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ଏବଂ ଦାହ ଦେଉଥାଏ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ଜଙ୍ଗଲ ହାଡ଼ିକୁ ଶୋଷିଥାଏ। ଏହି ଶରୀର କ୍ଷୁଦ୍ର କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ବସିଥିବା କ୍ରୂର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଖେଚିଯାଉଛି, ଯେପରି ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ଦେଉଳିଆ ପୋକା ଖାଉଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଗର୍ବରେ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଥିବା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଉଣ୍ଡୁକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଯେପରି ବିଲେଇ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଖାଇ ଦିଅଯାଏ। ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଏଭଳି ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ଦିନେଦିନେ ଶୋଷିଯାଏ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଯୌବନର ଆକର୍ଷଣ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇ ହରାଯାଏ, ତାକୁ ଧର୍ମିକମାନେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିବା ଭଳି ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ଆକୃତି ସଦା ବିନାଶର ମିତ୍ର ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ନିତ୍ୟ ସଙ୍ଗୀ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାହାଯାଏ, ଯେପରି ଚତୁର ସାରି ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷୀ ଧରାଯାଏ। ଏହି ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଛିନିନେଇଯାଇଥିବା, ଉତ୍ତମ ଓ ସାଧାରଣ ଦୁହେଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଏହି ସଂସାରରେ ଏତେ ଅନୃତ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଦାବି ହୋଇଥିବା କିଛି ନାହିଁ।