ପାହାଡ଼ର ଗୁହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଆକାଶର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ, ଅନ୍ଧକାର ଏକ ଭାରି ଦଳ ଭଳି ଉଭୟକୁ ଢାକି ରହିଛି, ମେଘମାଳାର ଆସନକୁ ପୂରି ଦେଇଛି। ବାୟୁ, ଏକ ଅଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାର ଖେଳ ଭଳି, ବିଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରମାନକୁ ଗଛର ଡାଳି ଭଳି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ ଘୁରିବା ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ବେତାଳମାନଙ୍କର ହୁଙ୍କାର ଏବଂ ପେଚାମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଉଠୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶକୁ ତକିଥିବା ସେନାମାନେ ଯେମିତି ଆସିଥିଲେ, ସେମିତି ଚଲିଗଲେ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ରହିଲେ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ବଡ଼ ହୃଦୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦିନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ରାତି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଇଛି। ରାତିର ଘର, ଯାହାର ପାର୍ଶ୍ୱଦେବାଳୀ ଅନ୍ଧକାରର ମୁଠିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଭୂତମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ମନ ଲାଭର ଉତ୍ସବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିଲା। ଆକାଶର ଦିଗମାନେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିରବ ଥିଲେ, ଖେଳର ନାୟକ ମନରେ କିଛି କ୍ଲାନ୍ତି ନେଇ, ଶୟନ ଭଙ୍ଗିରେ ବସିଥିଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ବିଚାର ହେଲା, ଯେଉଁବେଳେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଶୀତଳ ଏବଂ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଶୟନରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ରଭଳି ଏକ ଶୀତଳ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟଦାନ କମ୍ରାରେ ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଆଖି ମୃଦୁ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ହେଲା। ତାପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ସେ ଘରକୁ ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେମିତି ଏକ ପବନ ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ଫାଟରୁ ଚୁପେଚାପି ଚାଲିଯାଏ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଏହି ମୋଟା ଶରୀର କିପରି ଏକ ସୂତା ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ? ଯିଏ ଏହି ଶରୀରକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ସେ ଏହି ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଏଭଳି ଭାବନାରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ—'ମୁଁ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ' ବା 'ମୁଁ ଏଠାରେ ନାହିଁ'—ସେଠି ଅନୁଭବ ନିଜେ ଅନୁଭବକାରୀ ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରଥମ ଅନୁଭବକୁ ଦେଖି, 'ମୁଁ ଯିବି' ବୋଲି ଭାବେ, ସେଇ କାମ କରେ; ତେବେ ଚେତନା କିପରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ? ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠେନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ତଳକୁ ଯାଏନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବଅନୁଯାୟୀ ଚାଲେ, ଏଭଳି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗତିରେ ରହେ। ଏକ ଛାୟାରେ ବସିଥିବା ଜଣେ ତାପ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ କି? ଏକର ଅନୁଭବ ଅନ୍ୟଜଣ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁପଥରେ ଚାଲିଛି, ସେଠି ରହିଯାଏ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣାଯାଏ। ରସିରେ ସାପ ଭାବନା ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଛାଡ଼ି ଏହା ରହିଯାଏ। ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ସେଭଳି ମନ; ଯେପରି ମନ, ସେଭଳି କ୍ରିୟା। ଏହା ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ—ଏହି ଅନୁଭବକୁ କିଏ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ସ୍୵ପ୍ନ, କଳ୍ପନା ବା ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମାନବ ଆକୃତି, ଯାହା କେବଳ ଆକାଶ ଭଳି ଆକାର ଧାରଣ କରିଛି, ଏହାକୁ କିପରି କିଏ ବାନ୍ଧିପାରିବ? ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଶରୀର କେବଳ ମନ; ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେକେବେ ଏହା ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ଲାଗେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ତାଙ୍କର ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ପରେ ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଚିନ୍ତନରୁ। ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଓ ଏହି ତୃତୀୟ ଭୌତିକ ଆକାଶ, ଏମିତି ଜାଣ, ଏହାମାନେ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମନ-ଶରୀର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅନୁଭବର ଆଶାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନୁଭବ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଧୂଳିର ଏକ କଣରେ ବସିଥାଏ, ଆକାଶର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚାଲିଯାଏ, ବୀଜର ଛିଲକାରେ ଲିନ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଙ୍କୁରରେ ରସ ଭଳି ହୁଏ। ଏହା ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପାଥରର ହୃଦୟରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ମେଘ ଭଳି ବର୍ଷା ହୁଏ, ପୁନି ପାଥର ଭଳି ଦୃଢ଼ ରହେ। ଏହା ଆକାଶରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲେ, ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅନନ୍ତ ଆକାଶର ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ପୁନି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣ ଭଳି ହୁଏ। ଏହା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୁଏ, ଆକାଶକୁ ମୁଣ୍ଡ କରି ଶରୀରର ଭିତର ଓ ବାହାର ଧାରଣ କରେ, ଅନେକ ଆକୃତିର ଅଙ୍କୁର ଭଳି ହୁଏ। ଏହା ଆକାଶ ଭଳି ହୋଇ, ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ପଦ୍ମଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଧାରଣ କରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସାଗର ଭଳି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନେକ ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମନ-ଶରୀର ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାଶ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ; ଏହା ବଡ଼ ହୋଇ ଜାଣେ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଏହାର ଜଳତ୍ୱ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜଣେ ମଣିଷ 'ମୁଁ ଅବନ୍ଧ୍ୟା ପୁତ୍ର' ବୋଲି ଭାବନା କରେ। ଏହା ମନ କି, କି ନୁହେଁ? କିପରି ଏହିପରି ହୁଏ, କିପରି ଆକୃତିମାନେ ଏଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଦ୍ଭବ କିମ୍ବା ନ ହୁଏ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଉତ୍ପାଦନର ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭ୍ରମଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଏବଂ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୀଳା ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗରେ ଘଟେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବା ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; କେବେ ଶୀଘ୍ର, କେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଏହା ଘଟେ। ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ମହାପ୍ରଳୟର ପଥ ଅଟୁଟ। ତା’ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିକାଶ କରେ, ସ୍୵ପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମର ଗତି ଭଳି।