ଶ୍ମଶାନର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମଦରେ ମତାଳ ପିଶାଚମାନେ ଝଗଡା କରୁଥିଲେ; ଏହି ଅସନ୍ତୋଷରେ ଶ୍ମଶାନ ଦହିଗଲା, ହୂଁସାର ଗନ୍ଧ ଓ ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିର ଗନ୍ଧ ହୂଁସାର ସହିତ ପବନ ଚାଲିଗଲା। ଏଠିରେ ତାଳମାନି ଓ ଦାୟା ଗୁଡିକର ଗୁଡ଼ିଏ ଲାଗି ରୁଣ୍ଡାଏ ଶବଦ ଶୁଣାଗଲା, ଯାକ୍ଷମାନେ ଅର୍ଧ-ପକା ଶବ ଖାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିଲେ। ବଙ୍ଗ ଓ କଳିଙ୍ଗର ଜନାନୀମାନେ ହାତରେ ତଳୱାର ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ତାରାପତନ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ପିଶାଚମାନେ ଝଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିବା ଉଲ୍ଲାସର ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା, ଏବଂ ନିକଟରେ ଯୋଗୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଯାହା ପିଶାଚମାନେ ଶୁଣୁଥିଲେ। ବଡ଼ ତାରଯନ୍ତ୍ରରେ ସଙ୍ଗୀତ ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ ପିଶାଚ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ପିଶାଚୀ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ। କିଛି ବୀରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ପିଶାଚ ଦେଖି ଭୟିତ ହୋଇନଥିଲେ, ଏବେ ଭୟରେ ଅର୍ଧମୃତ ହୋଇ ଉଭୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଏଉଁ ସମୟରେ ଭୂମି ଭୂତ ଓ ଦେମନମାନେ ସହିତ ଉଠିଯାଉଥିଲା। କିଛି ରାତିର ଭ୍ରମଣକାରୀ, ଭୂତମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଝଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିବା ଶବ ଦେଖି ଭୟିତ ହୋଇ, ଆକାଶର ସଂକୀଣ୍ଡ ସ୍ଥାନରେ ଭୂତର ଛାତିରେ ଭିଡ଼ିଯାଇଥିଲେ। କିଛି ମରୁଥିବା ରାଜାମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଉଠାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶବରମାନେ ଯାକ୍ଷମାନେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିବାରୁ ବିକ୍ରିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଭୂତମାନଙ୍କ ମୁହଁରୁ ନିସ୍କାସିତ ଅଗ୍ନିର ତୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରାତିର ଅନ୍ଧାର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା, ଏହା ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଶୋକ ଫୁଲ ଚଉଁଡ଼ାରେ ବିକିରଣ ହେଉଛି। ଏଠିରେ ଗଜମୁଣ୍ଡି ଶିଶୁମାନେ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହର ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆକାଶ ଯାକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ଅଜ, ଚାଡ଼, ଏବଂ ଗୋଲାକାର ଭୂତମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ପର୍ବତର ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ଧାର ଏକ ଦଳ ପରି ଉଭୟ ହୋଇ ରହିଛି, ଏବଂ ପବନ ଭୂତମାନଙ୍କ ମାନିଆ ଖେଳ ପରି ବିଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରକୁ ଉଳାଇ ଦେଉଛି, ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରାତିର ଶ୍ମଶାନର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତମାନେ ଦୀର୍ଘ ରାତିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଭେଟାଳମାନଙ୍କ ହାଉଲ ଓ ପେଚାମାନେ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଗଲା। ଆକାଶ ଦେଖୁଥିବା ସେନାମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ; ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ରଥ ଓ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସରେ ଶାନ୍ତିତା ପାଇଲେ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ଦିନରେ ଦେଖିବା ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ଅପସାରିଗଲା, ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ରାତି ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛି। ରାତିର ଘର, ଯାହାର ଦିଵାଲ ଅନ୍ଧାରର ମୁଠି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଏଠିରେ ଭୂତମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ମନ ଲାଭର ଉତ୍ସବରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଉଛି। ଆକାଶର ଦିଗରେ, ଯାଁଠାରେ ଚଳନ ଚୁପ ଓ ଶାନ୍ତି, ଖେଳର ନାୟକ ମନରେ କିଛି କ୍ଲାନ୍ତି ନେଇ ନିଦ୍ରାର ଭାଙ୍ଗି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବିଚାର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶୀତଳ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀର୍ଘ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ। ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଏକ ଶୀତଳ ଓ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ଖୋଜାଘରରେ, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମପରି ନୟନ ମୃଦୁ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହେଲା। ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ମଧୁରା, ସେମାନେ ସେଘର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହା ଏପରି ଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ପବନ ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ଫାଟରେ ଚୁପଚାପ ଆସିଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରଥମ, ଏହି ଦେହ ଏତିକି ଥିଲେ କିପରି ଏକ ସୂତର ଫାଟରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ, ମହାପ୍ରଭୁ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଉଛି—ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଏହି ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ, 'ଏହା ଶାରୀରିକ ଦେହ', ସେ ଏକ ସୂତର ଫାଟରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେନି। ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏହି ଭାବରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ—'ମୁଁ ଏଠାରେ ବାଧାପାଇଛି' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଏଠାରେ ନାହିଁ'—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଭବ ନିଜେ ଅନୁଭବକାରୀ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଜଣ ଅନୁଭବର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ଦେଖି, 'ମୁଁ ଯିବି' ଭାବେ ଭାବିଥିବେ, ସେଉଁଜଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବେ—ତେବେ ଜ୍ଞାନ କିପରି ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧକୁ ଯାଏ? ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠିନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ତଳକୁ ଯାଏନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ, ଏହିପରି ଚେତନା ଚାଲିଥାଏ। ଏକ ଛାୟାରେ ବସିଥିବା ଜଣେ କିପରି ତାପ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ଏକର ଅନୁଭବ ଅନ୍ୟଜଣ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେନି। ମନ ଯେଉଁପରି ଚାଲିଛି, ସେଉଁପରି ରହିଥାଏ; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ। ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ହୁଏ; ନହେଲେ ଏହା ଏପରି ରହିଯାଏ। ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ସେପରି ମନ; ଯେପରି ମନ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଉପାଦାନ ଏକ ଶିଶୁ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଯାଏ—କିଏ ଏହି ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଟି ଏକ ଜଣେ ଲୋକର ଆକୃତି ଆପନ୍ନ, ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ବା ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା କେବଳ ଆକାଶର ଆକୃତି—ଏହାକୁ କିପରି, କିଏ ଅଟକାଇପାରିବ? ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଦେହ କେବଳ ମନ; ଏହା ଅନୁଭବ ରୂପେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଏହା ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଅନୁଯାୟୀ ଘଟିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପରେ ଦ୍ୱୈତ ଓ ଏକତା ଚିନ୍ତନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ଏବଂ ତୃତୀୟ—ଭୌତିକ ଆକାଶ—ଏହି ତିନିଟି ଏକାଠି, ତାଙ୍କର ଅଭିନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ-ଦେହ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଚାହୁଁଥାଏ, ଏବଂ ଅନୁଭବ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।