ଅନ୍ଧକାର ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତିଦିଗରେ ପାଣି ପ୍ରବାହ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ସେଠାରେ ଭୂତ, ପିଶାଚ ଓ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ଗୀତ ଓ ନାଚରେ ଭରିଗଲା, ଅସ୍ଥି ଝଂକାର ଓ କାଉଁ ଓ ଗୃଧ୍ରମାନଙ୍କର କ୍ରୀଡାଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ରଥ କାଠରେ ତିଆରି ଶ୍ମଶାନ ଚିତାର ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ସେଠି ଶିଖା ଲାଗିରହିଛି, ଚର୍ବି ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ପୋଷିତ, ଏବଂ 'ପଚ-ପଚ' ଧ୍ୱନି ହେଉଛି। ମୃତଦେହର ଅସ୍ଥି ଖଣ୍ଡ ଫୁଟିଯାଉଛି, ଶବ ମାଳା ଛିଟିଯାଇଛି, ଓ ପିଶାଚମାନେ ଜଳକ୍ରୀଡା କରୁଛନ୍ତି, ଶ୍ମଶାନ ମାଝିରେ ଲୁଚିଅଛନ୍ତି। କୁକୁର, କାଉଁ, ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତମାନଙ୍କର କୋଳାହଳରେ ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ପରି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ଏକଠି ହୋଇଛନ୍ତି। ଦାକିନୀମାନେ ମତ୍ତ ହୋଇ ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜା ଛିନିନେଉଛନ୍ତି, ଓ ପିଶାଚମାନେ ଝରୁଥିବା ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ମାଂସ ଚୁଷୁଛନ୍ତି। ଏହି ମହାସଭା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ମଶାନ ପ୍ରକାଶିତ, ରକ୍ତ ଧାରା ଓ ଶବ ମାଳା ଛିଟିଯାଇଛି; ଏକ ବଡ଼ ଶବ ଉପରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ରଖାଯାଇଛି। ସେଠି ଖପର ଓ ଅସ୍ଥିର ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ, ଫାଟିଯାଇଥିବା ପେଟ, ଶିଆଳ ରୋଦନ ଓ ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, ଅଶ୍ରୁର ମେଘ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏକ ରକ୍ତ ନଦୀ ଭୂତମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ହୋଇ ବହୁଛି, କାଉଁମାନେ ଅସ୍ଥି ଛିନୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ଥାନଟି ପିଶାଚମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୃତଦେହର ଖାଲି ଛାତି ଭିତରେ ପିଶାଚଶିଶୁମାନେ ଶୁଅଛନ୍ତି; ଏକ ବିରାଟ ଗଛ ତଳେ ଏକ ଦାନବ ତାଙ୍କର ପାନ କ୍ରୀଡାରେ ଲିନ୍। ମତ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଝଗଡ଼ାରେ ଶ୍ମଶାନ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିର ଗନ୍ଧରେ ବାତାସ ଭରିଗଲା। ମୁଦ୍ରା ଓ ଦାୟିସ ର ଝିଙ୍କାର, ତୀବ୍ର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଗଲା, ଯକ୍ଷମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧସିଦ୍ଧ ଶବ ଖାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ। ବଙ୍ଗ ଓ କଳିଙ୍ଗ ଦେଶର ମହିଳାମାନେ ତଳୱାର ଧରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଗ୍ନି ତାରା ପଡ଼ିବା ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା। ଭୂତମାନଙ୍କର ଉଲ୍ଲାସ ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା, ଏପରି ବେଳେ ଯୋଗୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଯାହା ପିଶାଚମାନେ ଶୁଣୁଥିଲେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ତାନପୁରା ରେ ସଙ୍ଗୀତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ପିଶାଚ ପ୍ରେରିତ ଲୋକମାନେ ପିଶାଚୀ ପରି ହେଉଠିଲେ। ଯେଉଁ ସେନାନୀମାନେ କେବେ ଭୂତ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହୋଇନଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ଆଧା ମୃତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଭୂତ ଓ ଦାନବ ମାଟି ଉପରେ ଉଠିଯାଉଥିଲେ। କିଛି ରାତିଚରା ଭୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଉଥିବା ଶବ ଦେଖି ଭୟ କରି, ଆକାଶର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ଏକଠି ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଭୂତମାନଙ୍କ ଛାତି ରହିଥିଲା। କିଛି ମୃତ୍ୟୁଶୟନ ରାଜାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଉଠାଇନେଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶବରମାନେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଭୋଜନ ଲାଗି ଚିଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ। ଭୂତମାନଙ୍କ ମୁଁହରୁ ନିସ୍କ୍ରାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିଗଲା, ମନେ ହେଲା ନୂଆ ଅଶୋକ ଫୁଲ ଛିଟିଯାଇଛି। କଂଠ ମୁଣ୍ଡ ଶିଶୁମାନେ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହର ଗଳାରେ ବନ୍ଧା, ଏବଂ ଆକାଶ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ଆଜ, ଚାଡ଼ ଓ ଗୋଳାକାର ଭୂତମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ପାହାଡ଼ ଗୁହାର ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଘନ ମାସ୍ତୁଲି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ମେଘ ଆସନ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ବାୟୁ ପିଶାଚମାନଙ୍କର ଅଶାନ୍ତ ଖେଳ ପରି ହୋଇ, ବିଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରକୁ ଗଛ ଶିଖର ଭାବେ ହିଲାଇ ଦେଉଛି। ଏପରି ଭାବେ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭୟଙ୍କର ରାତିଚରା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପଦ୍ରବ ଦେଖିଛି, ସେଠି ବେତାଳ ଓ ଉଲ୍ଲୁମାନଙ୍କ ହାହାକାର ଓ ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା। ଆକାଶ ଦେଖୁଥିବା ସେନାମାନେ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ପୁନି ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଅନୁଭବ କଲେ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଲୋକମାନେ ଦିନ ପରି ଦଢ଼ି ଥିଲେ, ଅନ୍ଧକାରମୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପଛକୁ ହଟିଯାଇଥିଲେ, ମନେ ହେଲା ରାତି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଇଛି। ରାତିର ଗୃହରେ, ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ଦେଉଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଭୂତମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନାଚୁଥିଲେ, ମନ ଲାଭର ଉତ୍ସବରେ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା। ଆକାଶ ଚାରିଦିଗରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ଚଳାଚଳ ହେଉଥିଲା, ଖେଳର ସ୍ୱାମୀ ମନେ ହେଉଥିଲେ ଅଳ୍ପକିଛି କ୍ଲାନ୍ତ, ନିଦ୍ରା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଭାତରେ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କଲେ, ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଶିତଳ ଓ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲମ୍ବା ବିଚାନାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ଏକ ଉଦୟଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ଶିତଳ ଗୃହରେ ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନ ମୃଦୁ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହେଲା। ଏହାପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ସେମାନେ ସେ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ବାତାସ ପଦ୍ମ କୁଡ଼ିର ଚିରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରେ। ହେ ପଣ୍ଡିତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୃଢ଼ ଶରୀର କିପରି ଏତେ ସାନା ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ, ବତ୍ସ? ହେ ପାପରହିତ, ଯେଉଁଥିରେ ମନ ଏପରି ଭ୍ରମିତ, 'ଏହା ଶରୀର' ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ଏହି ଛୋଟ ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଥିରେ ବୁଝିବାରେ ବାଧା ନାହିଁ—'ମୁଁ ଏଠାରେ ବନ୍ଧା' ବା 'ମୁଁ ଏଠାରେ ନାହିଁ'—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଭୂତି ନିଜେ ଅନୁଭବକାରୀ ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅନୁଭବ କରି, 'ମୁଁ ଯିବି' ବୋଲି ଭାବେ, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ତେବେ ଚେତନା କିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲେ? ପାଣି ଉପରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ତଳେ ଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ନିଜ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଚାଲେ, ଏପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ତାହାର ଚଳନା ଅନୁସାରେ ରହେ। ଛାୟାରେ ବସିଥିବା ଜଣେ କିପରି ତାପ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ଜଣେ ଅନୁଭବ କଲା କି, ଅନ୍ୟେ କେବେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁପଥରେ ଯାଇଛି, ସେଠି ରହିଯାଏ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଆଣିହେବା ସମ୍ଭବ।