ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ତୀବ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଶାନ୍ତ ତରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଢ଼ ମନ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉତ୍ସାହର ଲହରୀରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ଭିତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ତାହାର ନିଜ ଧାରାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦୁଃଖିତ ଏହି ମନ କେବେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ଭ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଅନିୟମିତ ଚଳନରେ ଏଠୁ ସେଠାଁ ଦୌଡ଼େ। ଯେତେବେଳେ ଏହା କିଛି ଛୁଁଇଁଥାଏ, ଭିତରେ ତୀବ୍ର ଦାହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ଶେଷରେ ନିଜ ଧ୍ୱଂସ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯେପରି ଦୀପର କାଳି ଅଗ୍ନିରେ ରାଖ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମନ ନ ନୀତିକୁ ନ ଅନୀତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ; ଏହା ଯାହା ନିକଟରେ ମିଳେ, ତାହାକୁ ଅନ୍ଧାଭାବରେ ଧରିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ମୂର୍ଖ ଦରବାରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ସାପର ବିଷ ଦୁଧ ମଧ୍ୟରେ ମିଶିଯାଏ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନରେ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ସ୍ନେହିତ ଓ ଅପରିଚିତ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶୀତଳ ତୁଷାର ପରି, କିନ୍ତୁ ସମୃଦ୍ଧି ଆସିଲେ ସେ ହୃଦୟକୁ କଠିନ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଝଡ଼ ତୁଷାରକୁ କଠୋର କରିଦିଏ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ପ୍ରାକ୍ରମୀ, କୃତଜ୍ଞ, ସଂସ୍କାରି ଓ ମୃଦୁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୁଠି ଧୂଳିରେ ରତ୍ନ ଯେପରି ମଲିନ ହୁଏ, ସମୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମଲିନ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମୃଦ୍ଧି କେବେ ଖୁସି ଦେଉନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ। ଏହା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ ଆଣେ, ଯେପରି ବିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଉଛି। ତିନି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ—ଏମିତି ଜଣେ ଧନୀ ଯାହାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଅପମାନ ମିଳେନାହିଁ, ଏମିତି ଜଣେ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଯିଏ ଅହଂକାର କରନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଏମିତି ଜଣେ ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଏହି ମନ ଦୁଃଖିତମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଘନ ଗୁହା, ଦୃଢ଼ ମୂଢ଼ତାର ମହାହସ୍ତୀ ମାନେ ପାଇଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଏକ ବିପୁଳ ଜଙ୍ଗଲ। ଏହା ଉତ୍ତମ କର୍ମର ପଦ୍ମର ରାତି, ଦୁଃଖର କମଳିନୀ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୀପ ପାଇଁ ଝଡ଼, ଏକ ତରଙ୍ଗମୟ ନଦୀ। ଏହା ଭ୍ରମର ମେଘର ପାହାଡ଼ିଆ ପଥ, ନିରାଶାକୁ ବଢ଼ାଇବା ବିଷ, ସନ୍ଦେହର କ୍ଷେତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ଭୋଗର ଗଡ଼ିଆଘର। ଏହା ଉପେକ୍ଷାର ଲତା ପାଇଁ ତୁଷାର, ବିକୃତିର ପୁଚ୍ଛି ଝିଙ୍କା ପାଇଁ ରାତି, ନିର୍ଣ୍ଣୟର ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଗ୍ରସିବା ରାହୁଙ୍କ ଜହ୍ନ, ଦୟାର ପଦ୍ମ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା। ଏହି ମନ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ପରି ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚଞ୍ଚଳ, ଉଠି ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଏବଂ ମୂଢ଼ତାର ଆଶ୍ରୟ। ଏହା ଅସ୍ଥିର, ଆନନ୍ଦହୀନ, ନେଉଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନେଉଳ ପରି; ଏହି ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୃଗମରୀଚିକା, ଯାହା ବିୟୋଗ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହା ଏକ ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ଏକ ରୂପ ନେଇ କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହିଥାଏ, କେବେ ଏକ ସ୍ଥିତିରେ ନଥାଏ; ଏହି ଦୀପଶିଖା ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନ, ଯାହା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏହା ଏକ ସିଂହୀ ପରି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ସଦା ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ହସ୍ତୀରାଜକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼େଇଦିଏ; ଏହି ଏକ ଧାରାଳ ତଳୱାର ପରି ଶୀତଳ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଛିଦ୍ର କରିବା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବେ ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରଭାବିତ, ଦୁଷ୍ଟ ଶାସକଙ୍କ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଉଠିଛି; ଏହି ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖ ଦେଖିପାରୁନି। ଅନ୍ଧକାରର ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ପୁନି ଫେରିଆସେ; ଦୁଃଖର କଥା, ଏହି ଭାଗ୍ୟ ନିଜ ଅସ୍ଥାନ ହରାଇ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଯାଏ। ସୁନ୍ଦର ଆକର୍ଷଣରେ ମନର କ୍ରିୟାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ କଞ୍ଜୁଷ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ ଓ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଭଙ୍ଗୁର; ସର୍ପସମୂହର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାଗ୍ୟ, ଗୁହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଫୁଲର ଲତା ପରି ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଜୀବନ ଏକ ପତ୍ରର ଶିରାରେ ଲଗିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନାଜୁକ; ଏହା ହଠାତ୍ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ପାଗଳ ଦେହକୁ ବିସ୍ମୃତ କରିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ କାମନାର ବିଷରେ ଏକାନ୍ତ ଆସକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମ-ବିଚାରରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ କେବଳ କ୍ଲେଶର କାରଣ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଅସୀମ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ, ଭାବ ଓ ଅଭାବରେ ଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଖୁସି ଆଣେ। ଆମେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ସୀମିତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଧୃତିରେ ଅଟୁଟ, ହେ ମୁନି, ଏହି ଜଗତ ଜୀବନର ଝଡ଼ ମେଘର ଚମକ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ବାୟୁକୁ ବାନ୍ଧିବା, ଆକାଶକୁ ବିଭାଜିତ କରିବା, କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନରେ ଭରସା ରଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଜୀବନ ଶରତ ମେଘ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଦୀପଶିଖା ପରି ଆସକ୍ତିହୀନ, ଏବଂ ତରଙ୍ଗ ପରି ଚଞ୍ଚଳ। ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି ତରଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଧରିବାକୁ, ମେଘରେ ମେଘ ଗୁଚ୍ଛରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଧରିବାକୁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଛାଡ଼ିଯାଉଥିବା ଜୀବନକୁ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ। ଚଞ୍ଚଳ ମନ ନେଇ ଲୋକ ଶୂନ୍ୟ ଜୀବନ ପଛରେ ଦୌଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଭିତରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଖୋଜେ, ଯେପରି ଖଚ୍ଛି ଗଧା ଗର୍ଭରେ ଅସାର ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରେ। ସୃଷ୍ଟିର ସାଗରରେ ଜୀବନର ଫେନ ଉଠେ ଓ ପଡ଼ିଯାଏ; ହେ ରାଜା, ଦେହର ଲତାରେ ଏହି ଜୀବନର ରସ ମୋତେ ମନୋହର ଲାଗେନାହିଁ। ଯାହା ଲାଭ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରାନନ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଜୀବନ। ଗଛ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ କେବଳ ଚିନ୍ତାରେ ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟରୂପେ ଜୀବନ୍ତ। ଏହି ଜଗତରେ ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମମୟ ଜୀବନ ଜୀଉଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଧା ସମାନ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅବିଚାରୀ ପାଇଁ ଭାର, ଜ୍ଞାନ ରାଗୀ ପାଇଁ ଭାର, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଭାର, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଭାର।