ପୁରାତନ ଅରଣ୍ୟମାନେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ବି ଏହି ବିପୁଳ ଶକ୍ତିର ଘାତରେ ଭଙ୍ଗୁର ତାନା ପୋଡ଼ା ତାର ଭଳି ଚିରିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ଲୋକମାନେ ରଥମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସିଧା ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ବା କୁହୁଡ଼ି ମାଟିରେ ଝୁଲିଯାଇଥିଲା, ଏହା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ମେଘମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ମାଳା ଉପରେ ଝରିପଡ଼ୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଶାଳ ଓ ତାଡ଼ ଗଛର ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ହେଇ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହାତ କଟାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଅପରିଚିତ ବନରେ ଉଠାଇଥିବା ଗଛ ତଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମେରୁ ପର୍ବତର ଉଦ୍ୟାନ ଓ କାନନରେ ଯୁବତୀମାନେ ଯୁବତ୍ୱର ମଦରେ ମାତାଲି ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଶୂରବୀରମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ। ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧର ନାଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ସହିତ, ଏହା ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଭଳି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା। କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ହୁଣ୍ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ର ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରି କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶାର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଚଢ଼ିଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳ ଖୋଜି ଯାଆନ୍ତି। କାଶୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ତାଜିକ ସେନାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ତାମ୍ର ଦଳ ଭଳି ମୁଝିଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ତୀର, ଭାଲ, ଶୂଳ ଓ ଗଦାର ଘେରା ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ି, କର୍କୋଟ ନାମକ ନରକକୁ ଛିଅଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲେ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯୋଦ୍ଧା ବେଶରେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେବା ପରି ସେମାନେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଦ୍ରାବିଡ଼ମାନେ ତୁରନ୍ତ ତଳସି ଗଛର ଉପରେ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତୀରରେ କାଟି ନେଇ ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ଚମର ବିନା ତାଳ ଚାଲିଯାଏ। ସରସ୍ବତୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୟ ଲାଭ କଲେ, ସେମାନେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ତର୍କରେ ପରାଜିତ ହେବା ନାହିଁ, ନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଦ୍ୱାରମାନେ ଭଙ୍ଗା ଅଂଶ ଓ ଛୋଟ ଛୋଟ ତିଲା ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା କେତେ ଦିଆଯିବ? ଜିଭ ଥିବା ମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବେନି; ବାସୁକି ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେନି। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୂର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। ଏଠାରେ କେହି ପଥର ବୋଝି ଉଠାଉଥିଲେ, କେହି ଫେଲି ଦେଉଥିଲେ; ଅସ୍ତ୍ର ବଣ୍ୟାରେ ନଦୀ ଉତ୍ତାଳ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ କମଳ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଅନେକ ଅଳି ଚିଁହ୍ନ ହେଉଥିଲା। ଆକାଶରେ ଫଳ, ଶିଖର ଓ ଅଗ୍ନିର ତିନ୍ତି ଚିଁହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଆସୁଥିଲେ, ତୀରର ନଦୀରେ ଦୂରେ ଦୂରେ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲେ। କଟା ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ କମଳ ଚକ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ମହାସାଗର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରା ଓ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀର ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରରେ ଶସ୍ତ୍ର ଧୂଳି ଘନ ମେଘ ଭଳି ହେଉଥିଲା, ପବନରେ ବିକ୍ଷୁଭିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଏହା କୌଶଳୀମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲା, ବାନର ଓ କଛୁଆ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ। ବୀରମାନେ ଶୌର୍ୟର ମାଧୁର୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ତେଜର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, ଯେପରି ଅସ୍ତ୍ର ଘାତରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅପରିଣତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେନା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁହେଁ ତେଜ ହରାଇଥିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ଦଳପତିମାନେ ଏକାଉଁଠି ଦୂତ ପଠାଇଲେ—"ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଉ"। କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୀର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବାରୁ ସମସ୍ତେ ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ସେନାର ସୀମାରେ, ଉଚ୍ଚ ପତାକା ଓ ବଡ଼ ରଥ ତଳେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଯୋଦ୍ଧା ଏକା ଏବଂ ଅଚଳ ଭଳି ଉଠି ଦଉଡ଼ିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଉଡ଼ାଇଲେ, ଏହା ଆକାଶରେ ଲମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସଙ୍କେତ ମିଳିଲା—"ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହେଉ।" ତାପରେ ଡ଼ାକ ଶବ୍ଦ ଅପରିମିତ ଦିଗରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏହା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟରେ କମଳ ସରୋବରର ଚକ୍ରବାତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଆକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ ଶର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରା ଶୁଷ୍କ ଶରତ୍କାଳୀନ ନଦୀର ଭଳି ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କର ହାତ ଦେଉଥିବା ଚଳନ ଦୀରେ ଦୀରେ କମିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପ ଶେଷରେ ଗଛ ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ବା ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟମାନେ। ଦୁଇ ସେନା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ି ଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଳୟ ସମୁଦ୍ରରୁ ଜଳ ଚାରିଦିଗରେ ହଟିଯାଏ। ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଖିର ସାଗର ମଥାଯିବାର ଭଳି ଉତ୍ତାଳ ଥିବା ସେନା ଶାନ୍ତିରେ ଶିଖିବାକୁ ଆସିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଗଲା, ମୃତ୍ୟୁର ଖାଲି ଗଭର ଭଳି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିଆଯାଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ମୃତଦେହର ଅନେକ ଅଂଶ ରହିଥିଲା, ରକ୍ତର ବଡ଼ ନଦୀ ବହୁଥିଲା, ଏହା ଭୂତିୟା ଅରଣ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ଶିଆଳ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏହି ବିସ୍ତୃତ ରକ୍ତ ଧାରା ତରଙ୍ଗର ଉତ୍କଳନାଦ ଭଳି ଗଞ୍ଜାଇ ଉଠିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଆହତମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର, ସାହାଯ୍ୟ ଦାବି ଓ ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରୟାସ ମିଶିଯାଇଥିଲା। ମୃତ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧମୃତ ଦେହରୁ ରକ୍ତ ଧାରା ଝରିଝରି ପଡ଼ୁଥିଲା, ଏହା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବିତ ମାନେ ମୃତଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ।