ଏହି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଘଟୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ଥିଲା। ମେଘମାଳା କିପରି ଆକାଶକୁ ଢାକିଯାଏ, ତେଣୁଏ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଝୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଉଠି ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ପ୍ରବାହରେ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଉଛି। ଆକାଶର ଅରଣ୍ୟ ଶତଶଃ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଧଳା ଛତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ତିବ୍ର ତୀରବର୍ଷା ଝୁଣ୍ଡରେ ଟିକେ ଟିକେ ପୋକାମାନେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଲିମାନେ କାଉଆ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ପରି ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲା। କେକୟ ସେନାମାନେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରାଯାଇଥିବା କୁଶୁମ ମାଳା ଓ ଚୂଡ଼ା ହେରନ୍ ପଖିର ଝୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନରେ ବିସ୍ତର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ। ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଏପରି ଗଞ୍ଜନ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ହିମାଲୟର କନ୍ୟାମାନେ ମଧୁର ଉତ୍ସାହରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଉତ୍କଳମତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୟାଳୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ନଳମାନଙ୍କୁ ଚଞ୍ଚଳ କରି ତାଙ୍କର ପଖ ଛିଣ୍ଡିଦେଲେ, ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ବାତାସ ଧୂଳିକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଉଛି। ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର କବଚ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଆନନ୍ଦ ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ ନୃତ୍ୟ, ହସ ଓ ଗୀତରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ। ଅସ୍ତ୍ରବୃଷ୍ଟି ତଳେ ଘଣ୍ଟାର ରଣ୍ଧନି ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ତୀରବାଣର ବାତାସରେ ଏହା ଧୂଳିର ଝାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କୌରବମାନେ ଶୈବ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଏବଂ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଭାଲିରେ ଆଘାତ ପାଇ, ମୃତଦେହ ପରି ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନଗର ପୃଥିବୀ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶୂରବୀର ସେନାର ଚଞ୍ଚଳ ଚାଳ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଉଦ୍ଦେହକ ସେନାମାନେ ମଦୋନ୍ମତ କାଶୀ ସେନାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଅସମୟରେ ମାଲା କୁଟାଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମବାସନ୍ତକର ସେନା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚକ୍ରରେ କାଟିଦିଆଯାଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା ବୃକ୍ଷ ମହା କାଠମିଷ୍ଟ୍ରିଙ୍କର ଆରାରେ କଟିଯାଏ। ଭୋକ୍କଣକ ଅରଣ୍ୟ ଜଠରମାନେ ଧାରାଳ ଖଡ଼ଗ ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ଭଦ୍ରର ନାଥ ନିକଟରେ ଥିବା ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନିବାଣର ବୃଷ୍ଟିରେ ଦାହ କରିଦେଲେ। କାଶୀର ପୁରୁଣା ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ଲତାରେ ଆଟକି ଅଜାଣି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଜଳାଣ ଦାହରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତର ସେନାମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୁରୁଥିବା ପରେ ତୃଣ ପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଛିଣ୍ଡା ଅବସ୍ଥାରେ ଭୟରେ ପଳାଇ ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମଗଧର ଶିଥିଲ, ନିର୍ବାତ, ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରଭାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନିରାଶ ହୋଇ ଦଳି ହାତୀମାନେ ମାଟିରେ ଫସିଯିବା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜହ୍ନୁ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଚେତନା ହରିନେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବାଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର କମଳତା ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। କୋଶଳମାନେ ପୌରବମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଗଦା, ଭାଲି, ତୀର ଓ ଶକ୍ତିର ବୃଷ୍ଟିରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ତୀରରେ ଅଙ୍ଗଭାଗ ଛିଣ୍ଡା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଦ୍ମରାଗ ବୃକ୍ଷ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଘନ ରକ୍ତ ଝରୁଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ଲୋହାର ତୀରବର୍ଷା ଶସ୍ତ୍ରର ଦମ୍ଭରେ ଶୁଣ୍ଡି ହୋଇ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷୀକ ଝୁଣ୍ଡର ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ତୀରମାଳା କଳା ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାହାର ଫେନ ତୀରରୁ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ଓ ତୀରପତ୍ର ଲଗା ବୃକ୍ଷ ତୀବ୍ର ବେଗରେ କମ୍ପିତ ଏବଂ ଗଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ପୁରୁଣା ଅରଣ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହ ବିକଳ ହୋଇ, ଅତି ତଣାପୋଡ଼ରେ ତାଣିଯାଇଥିବା ସୂତା ପରି ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଅନେକ ଲୋକ ରଥ ଉପରେ ଉପଡ଼ିପଡ଼ି, ରଥର ଚକ୍ର ସିଧା ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କେଉଁଠି ଝୁଲି, କେଉଁଠି ଉଠିଥିଲା, ମେଘ ଅରଣ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଲୁହୁଁଥିବା ପରି ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲା। ସାଲ ଓ ତାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ଏହା ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ହାତ ଛିଣ୍ଡା ହୋଇ ଉଠିଥିଲା, ଏକ ଅପ୍ରାକୃତ ଉତ୍ପାଟିତ କାନନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମେରୁ ପର୍ବତର ଉଦ୍ୟାନ ଓ କାନନରେ ଯୁବତୀମାନେ ଯୌବନର ମଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ଶୂରବୀରମାନେ ସେମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧାର ରଣଧୱନିରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତ ଅରଣ୍ୟ ଚମକୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଦେଲେ। କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ହୁଣ ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ହରଣ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରି, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶାର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ପକ୍ଷୀ ପରି ପଳାଇଗଲେ। କାଶୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଜିକ ସେନାର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର କଳା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ, ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ ପଦ୍ମ ମାଳା ପରି ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲେ। ତୀର, ଭାଲି, ଶକ୍ତି ଓ ଗଦାର ବେଳ୍ଟରେ ଘେରାଯାଇ, ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇ, କର୍କୋଟ ନାମକ ନରକକୁ ଗଲେ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତପସ୍ବୀମାନେ ଯୋଦ୍ଧାର ଭେଷ ଧରି ଘେରି ଦେଉଥିବାରେ, ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଗୁଣକୁ ଦମନ କରିଦିଏ। ଦ୍ରାବିଡ଼ମାନେ ତୁରନ୍ତ ବଟବୃକ୍ଷବାସୀମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତୀରରେ ଛିଣ୍ଡି, ପଦ୍ମ ତୁଳି ନେଉଥିବା ପରି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପଳାଇଗଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟ କିପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କମାନେ ବି ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପରି ନ ହାରିଲେ, ନ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଦ୍ୱାରମାନେ ଭଙ୍ଗା ଅଂଶ ଓ ଛୋଟ ଉଚ୍ଚ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧିତ ହୋଇଗଲା; ପରମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ନିମିଲିଯାଏ। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟର କେତେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ?