ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଏକ ଅଜାଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପରି, ବାୟୁ ନାମକ ଶ୍ୱାସରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଖାଲି ବାଂଶୀକୁ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଫୁଙ୍କାଯାଏ, ସେପରି ନିରର୍ଥକ ଧ୍ୱନି ହୁଏ। ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—ଏହି ଦୁଃଖ କେମିତି ଶେଷ ହେବ? ଏକ ପୁରୁଣା ଗଛ ଭିତରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ଜଳିଯାଏ, ମୋ ମନ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଜଳିଯାଉଛି। ଏହି ସଂସାରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ମୋ ହୃଦୟ ପାଥର ପରି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ମୁଁ କାନ୍ଦେନି, କାରଣ ମୋ ଲୋକଙ୍କ ଭୟରେ ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଅଟକିଯାଇଛି। ମୋ ମୁହଁ ଶୂନ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଖାଲି, ଅଶ୍ରୁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଅନୁଭୂତିହୀନ; କେବଳ ବିବେକ ମାତ୍ର ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ଦେଖୁଛି। ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଯେପରି ଏକ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ଚିନ୍ତାରେ ବିପନ୍ନ ହୁଏ। ଧନ, ଯାହା ବିଯୋଗକୁ ନିର୍ମାଣ କରେ, ମନକୁ ମୋହିତ କରେ, ନୀତିକୁ ନାଶ କରେ ଓ ଦୁଃଖର ଜାଲ ବିଛାଏ। ଏହି ଧନ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଗଠିତ, ମୋତେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଜୀବନୀ, ଗୃହ ଏବଂ ଗୃହସ୍ତୀ ମଧ୍ୟ, ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଫାନ୍ଦ ପରି। ମୋ ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଉନାହିଁ, ହେ ମୁନି, ଏହି ଅନେକ ଦୋଷ ଓ ଅସ୍ଥିର କାରଣର ଚିନ୍ତାରେ ଏହି ଏକ ପ୍ରମାଦୀ ହାତୀ ପରି ବନ୍ଧିଯାଇଛି। ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଚତୁର ଚୋରମାନେ ବିବେକକୁ ଚୁରି କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେମାନେ ସାରା ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; କୁହ, ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଏହି ସଂଘର୍ଷରେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦିନେ କିଏ ସତ୍ୟ ଯୋଧ୍ୟା? ଏହି ଧନ, ହେ ମୁନି, ଏହି ଜଗତରେ କେବଳ ବିନୋଦ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭାବିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିକ୍ରମ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ନେଇ ଆସେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ମଘ ଋତୁର ନଦୀ ଯେପରି ବେଶି ଝରଣା ଓ ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ, ସେପରି ମୂଢ଼ ମନ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉତ୍ସାହର ତରଙ୍ଗରେ ଉଫାଏ। ଏହାରେ ଅନେକ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗ ଉଠେ, ଅନେକ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ଯେପରି ନଦୀ ନିଜ ତରଳତା ଦ୍ୱାରା ତରଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ। ଏହି ଅଭାଗା ମନ କେବେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନରେ ରୁହେନାହିଁ; ଏକ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଏହିଁଓ ସେଁଓ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଛୁଆଯାଏ, ଭିତରେ ତୀବ୍ର ଦହନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ନିଜ ନାଶ କରେ, ଯେପରି ଦୀପର କାଳି ଆଖିରେ ଛାଇଁ ହୋଇଯାଏ। ନୀତି ଓ ଅନୀତିର କୌଣସି ବିବେକ ନଥିବା, ଏହା ଯାହା ନିକଟରେ ଥାଏ ତାହାକୁ ଅନ୍ଧାଭାବେ ଧରିଥାଏ, ଯେପରି ମୂଢ଼ ଦରବାରୀ ରାଜାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ଆଉ ଅଧିକ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ସାପର ବିଷ ଦୁଧରେ ମିଶିଯାଏ। ଏକ ଲୋକ ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ ଥାଏ ମିତ୍ର ଓ ଅଜଣା ପାଇଁ, ଯେପରି ତୁଷାରର ସ୍ପର୍ଶ; କିନ୍ତୁ ସଫଳତା ତାଙ୍କୁ କଠିନ କରେ, ଯେପରି ଝଡ଼ ତୁଷାରକୁ କଠୋର କରେ। ଜ୍ଞାନୀ, ସୁର, କୃତଜ୍ଞ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ମୃଦୁ—ଏମାନେ ମଣିରେ ଧୂଳି ଲାଗିଲେ ଯେପରି ଅପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସଫଳତା ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସଫଳତା କେବେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ନେଇ ଆସେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ନାଶକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ବିଷ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଣେ। ତିନି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ: ଏକ ଧନୀ ଯାହା ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ଅପମାନିତ ନୁହେଁ, ଏକ ସୁର ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ଏକ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଏହା ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଘନ ଗୁହା, ଏବଂ ଭାରୀ ମୂଢ଼ତାର ବିନ୍ଧ୍ୟା ପାହାଡ଼ର ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ। ଏହା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର କମଳର ରାତି, ଦୁଃଖର କୁମୁଦର ଚାନ୍ଦନୀ, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୀପ ପାଇଁ ଝଡ଼, ଉତ୍ସାହର ତରଙ୍ଗମାଳା ନଦୀ। ଏହା ମୂଢ଼ତାର ମେଘର ପାହାଡ଼ ରାସ୍ତା, ବିଷାଦ ବଢ଼ାଇବା ବିଷ, ସନ୍ଦେହର କ୍ଷେତ୍ର, ଅପବିତ୍ର ଭୋଗର ଗଡ଼ିଆଳି। ଏହା ଭୈରାଗ୍ୟର ଲତା ପାଇଁ ତୁଷାର, ବିକୃତିର ପେଚ ଉଲୁକ ପାଇଁ ରାତି, ବିବେକର ଚାନ୍ଦ ପାଇଁ ରାହୁର ଜହ୍ର, ଦୟାର କମଳ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦନୀ। ଏହା ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ପରି ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଆକାଶ ମେଘରେ ଚମକୁଥିବା ବିଜୁଳି ପରି ଚଞ୍ଚଳ; ଏହା ଉଦାସୀନତାର ଆଶ୍ରୟ। ଏହା ଅସ୍ଥିର, ଆନନ୍ଦହୀନ, ନେଲା ମୁଙ୍ଗୁସ ପରି; ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୃଗମରୀଚିକା ଯାହା ବିୟୋଗ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଦିଏ। ଏହା ଏକ ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏକ ଆକୃତି ଧରେ, କେବେ ନିଶ୍ଚଳ ରହେନାହିଁ; ଦୀପଶିଖାର ଚଞ୍ଚଳତା ପରି, ଏହାର ଚଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ୍ୟ। ଏହା ଏକ ସିଂହୀ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ସଙ୍କଳ୍ପବାନ୍, ହାତୀର ରାଜାକୁ ମାଟିକୁ ଫେଲାଏ; ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ପରି ଏହା ଶୀତଳ ଓ ଧାରାଳୁ, ଚେତନାକୁ ବେଧେ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ, ନିଷ୍ଠୁର ରାଜାଙ୍କ ଅଭିମାନରେ ଫୁଲିଯାଏ; ଏହି ଅପଶୁଭ ଧନରେ ଦୁଃଖ ଛଡ଼ା ମୁଁ କୌଣସି ସୁଖ ଦେଖେନାହିଁ। ଅନ୍ଧକାରର ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯିବା ପରେ, ଧନ ପୁଣି ଫେରିଏ; ହାୟ, ନିଜ ସ୍ଥାନ ହରାଇ ଶର୍ମହୀନ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ। ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇ ମନର କ୍ରିୟାକୁ ନେଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ କଞ୍ଚନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଙ୍ଗୁର; ନଗପତି ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଧନ, ଫୁଲ ଲତା ପରି ଗଡ଼ିଆଳିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବନ ଏକ ପତ୍ର ଟୋପରେ ଲଗିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନାଜୁକ; ଏହା ଅଚାନକ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଏକ ପାଗଳ ପରି। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ କାମବିଷରେ ଅଳସିଯାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ୱ ବିବେକ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ କେବଳ କ୍ଳାନ୍ତିର କାରଣ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଅପାର ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ ସହିତ ଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।