ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମ ରଣଭୂମିରେ ସେ ବୀର, ମାନୋ ଏକ ଜାହାଜ ଭଳି ବିଶାଳ ମଗର ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଯୋଧାମାନେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମହା ଭ୍ରମରୀ ଓ ଗୁଫାର ଗଞ୍ଜନ ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛି । ସେ ମସ୍ତର୍ଦ୍ ଦାଣା ଭଳି ପ୍ରସ୍ଥାନରତ ମାଛ ଦଳ, ଅନେକ ଅସିମ ବାଣ ଓ ଧ୍ୱଜପତାକା ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଖରିଯାଉଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଘାତର ଦୁଃଖ ଭଳି ଭ୍ରମରୀ ଘେରିଛି, ସେ ବିପ୍ଳବୀ ଧାରାରେ ବଡ଼ ଟିମି ମାଛ ଭଳି ଚଳିଛନ୍ତି । ସେ ଭୟଙ୍କର, କଳୋହ ଲୋହା ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ସେନା ଭୟାନକ ଜଳରେ ଗତି କରୁଛି; ଏହି ସେନା ଭ୍ରମରୀ ରେଖା ଓ ଭୟଙ୍କର ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯାଇଛି । ବାଣ ବର୍ଷାର କୁହୁଡିରେ ଅନ୍ଧକାର ମେଘ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି, ଏବଂ ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ଅଟକାଇ ଦେଉଛି । ଚ୍ୟୁତ ଓ ଉତ୍ଥିତ ମୁଣ୍ଡ ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିଦେଇଛି, ତାଙ୍କର ସେନା ଭ୍ରମରୀ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରାକାରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି । ସେ ବିପ୍ଳବୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉତ୍ଥିତ, କଷ୍ଟର ଧନୁ ଓ ବିପତ୍ତିର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ପାତାଳରୁ ଉଠିଥିବା ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅଗ୍ରସର, ତାଙ୍କର ସେନା ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଉଛି । ସେ ଧ୍ୱଜ ଓ ଛତ୍ରର ଝାଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ରକ୍ତ ନଦୀର ବନ୍ୟା ବହୁଛି, ରଥ ଓ ଗଛ ତାହାରେ ଭାସୁଛି । ସେ ବଡ଼ ରକ୍ତ ଫୋକାରେ ଶୋଭିତ, ହାତୀ ସଦୃଶ ଦେହ ଓ ତାଙ୍କର ସେନା ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀର ଜଳ ଭଳି ଚଳିଛି । ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ମାନେ ଆକାଶର ଗ୍ରାମ ଭଳି, ବିପ୍ଳବୀ ଭୂକମ୍ପରେ ଅସ୍ଥିର ପାହାଡ଼ ଭଳି ହେଇଯାଇଛି । ଘୋଡ଼ା ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ପହଁଉଛନ୍ତି, ହାତୀମାନେ ତୀରେ ଚୁଆଁପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଭୟଭୀତ ହରିଣ ଦଳ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଆକାଶ ଗଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଅସିମ ବାଣ ଓ ବଂଶ ଶ୍ରେଣୀ ରେ ରଣଭୂମି କମ୍ପିତ, ଘୋଡ଼ାର ଚାର୍ଜ ଓ ବାଣର ଭାର ରେ ଅସ୍ଥିର । ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଭଳି ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୀବନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପିଡ଼ା ଦେଉଛି । ବାଣ ଓ ଅସିମ ଅସ୍ତ୍ରର ଭ୍ରମରୀ ଧାରା ଅବିରତ ବହୁଛି, ତଳୱାର ଓ ପାଷାଣ ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଚମକୁଛି । ବିର ଦଳ ପଡ଼ିଯାଉଛି ରକ୍ତ ସମୁଦ୍ରରେ, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ପାଷାଣ ଆକାଶରେ ତାରା ଭଳି ବିକ୍ଷିପ୍ତ । ବାଣ ମେଘ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିକୁ ଢାକିଦେଇଛି, ସେନା ଅସ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଟ ଶୂନ୍ୟତା ହେବାକୁ ଲାଗିଛି । ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା ଓ ଗଜ ତଡ଼ିତ ଭୂମି ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି, ଲୋକମାନେ ଚ୍ୟୁତ ହାତୀ ଓ ଗିରି ଦଳ ତଳେ ଚୁଆଁପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି । ବାଣ ଶ୍ରେଣୀ ମେଘ ଭଳି ସେନା ଉପରେ ଝାପଟିଯାଉଛି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିର ମୁକାବିଲାରେ ସମୁଦ୍ର କ୍ଷୁଭିତ ହେଉଛି । ଏଠି ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ବାତାସ, ଜଳ, ନାଗ, ଅଗ୍ନି, ପାହାଡ଼ ଆଦିରେ ଭରିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ଅନ୍ୟକୁ ନାଶ କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ । ଅସି, ତଳୱାର, ଚକ୍ର, ବାଣ, ଶୂଳ, ଗଦା, ମୁସଳ, ଭିନ୍ନି, ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦଶ ଦିଗରେ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ନିଶ୍ଚେଦ ତୁଫାନ ଭଳି ବିଶ୍ୱ ଶେଷ ର ନାଟକ ରଚିଥିଲେ । ଏପରେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସଦୃଶ ଶବ ମଧ୍ୟରେ, ଜାତି ଜାତି ମଧ୍ୟରେ, ଗଙ୍ଗା ଭଳି ରକ୍ତ ନଦୀ ବହୁଥିଲା । ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହମାନେ ନାଚୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହାତ ଚଞ୍ଚଳ, ସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହିତ; ମୃତ ଲୋକ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ଜଳରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ । ସମସ୍ତ ସେନା ଛିଟିଯାଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦଶ ଦିଗରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ । ହାତୀ ଶବ ର ପାହାଡ଼ ଉପରେ, ମେଘ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚମାନେ ରକ୍ତ ଶମୁଦ୍ରରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ । ଏଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍କଳ ଓତ୍ପନ୍ନ ମହାନ ନୀତିବାନ୍ ଯୋଧାମାନେ, କେବେ ପଛକୁ ନ ହଟୁଥିବା ବୀରମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ସେଠାରେ ଦୁଇ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ମହା ମେଘ ଭଳି ଗଞ୍ଜନ ଦ୍ୱନିରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ମାନେ ଦୁଇ ସମୁଦ୍ର ମିଶିବା ସଦୃଶ । ପଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ହାତୀ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାତିତ ହେଉଥିଲେ, ମାନେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ସହ ଭୟଙ୍କର ଧକ୍କା ଖାଉଥିଲା । ଘୋଡ଼ା ଦଳ ସହ ଘୋଡ଼ା ଦଳ ମୁକାବିଲାରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ସହ ତରଙ୍ଗ ମିଶିବା ଭଳି ଉତ୍ପାତ ହେଉଥିଲା । ପଦାତି ଦଳ ସହ ପଦାତି ଦଳ ଯୁଦ୍ଧ, ମାନେ କାଶ ଦଳ ସହ କାଶ ଦଳ ଧକ୍କା ଦେବା ଭଳି, ବାତାସ ସହ ବାତାସ ଘସିବା ଭଳି ଘଟିଥିଲା । ରଥ ଦଳ ସହ ରଥ ଦଳ ମୁକାବିଲାରେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଧ୍ଵଂସ, ଏକ ନଗର ଅନ୍ୟ ନଗର ସହ ଧକ୍କା ଦେବା ଭଳି, କିମ୍ବା ଆକାଶ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଫେଙ୍କାଯିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଧନୁର୍ବାଣୀ ସେନା ଧ୍ୱଜ ସହ ଏମିତି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶ ନୂତନ ବାଣ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଉଥିଲା । ଅସମ ଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଧାମାନେ ହୃଦୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, କୌଶଳରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ । ଚକ୍ରଧାରୀ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ତଳୱାରଧାରୀ, ଶୂଳଧାରୀ ଏକ ଅନ୍ୟ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ । ଗଦାଧାରୀ ଗଦାଧାରୀ ସହ, ଶୂଳଧାରୀ ଶୂଳଧାରୀ ସହ, ଭିନ୍ନିଧାରୀ ଭିନ୍ନିଧାରୀ ସହ, ଶକ୍ତିଧାରୀ ଶକ୍ତିଧାରୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ । କେହି ମୁସଳ ଓ ଲୋହ ଗଦା ଧାରଣ କରି, କେହି ଗଦା ଓ ମୁସଳରେ ଚମକୁଥିଲେ; କେହି ଶୂଳରେ ଦକ୍ଷ, କେହି କୁଟାର ନିପୁଣ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ । କେହି ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ନେଇଥିଲେ, କେହି ପାଷାଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କେହି ପାଶ ନେଇଥିଲେ, କେହି ଶୁଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଏପରି ଭୟାନକ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ରଣଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲା, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ ।