ଏହି ଜଗତଟି ମନରେ ନିର୍ଭର କରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଉପଭୋଗର ଉପକରଣ ଭଳି ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ମନ ନିଜେ ଅସ୍ୱରୀୟ ଭଳି ଲାଗେ—ଏପରି ଭାବେ ଆମେ କେମିତି ଏତେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ପଡିଛୁ? ଦୁଃଖର କଥା, ଆମେ ଏକ ଭ୍ରମରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛୁ, ମନ ଭ୍ରମିତ—ଏକ ଦୂର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମିତ ହରିଣ ଭଳି, ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଛୁ। କେହି ଆମକୁ ବିକ୍ରି କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥିବା ଭଳି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛୁ; ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଜଗତର ଉପଭୋଗଗୁଡିକ କଣ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ? ଭ୍ରମରେ, ନିଜ ଧାରଣାରେ ଆମେ ବନ୍ଧି ରହିଛୁ। ଦୀର୍ଘ ଅବଧି ଅଜ୍ଞାନରେ, ଆମେ ଜୀବନକୁ ଅପଚୟ କରିଛୁ, ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଏକ ଖାଲି ଗର୍ତ୍ତରେ ଫସିଥିବା ନିର୍ମଳ ପଶୁ ଭଳି ଅସ୍ଥିର। ରାଜ୍ୟ, ଉପଭୋଗ ଆମ ପାଇଁ କଣ ଉପଯୋଗୀ? କିଏ ମୁଁ, ଏହା ସବୁ କଣ? ମିଥ୍ୟା ଯଥା ଅଛି, ଅଛୁ; କିଏ ଏଠି କିଛି ଲାଭ କରିଛି? ଏପରି ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଅସ୍ନାନ ହୋଇଯାଇଛି, ଏକ ଯାତ୍ରୀ ଭଳି ଜଳ ନଥିବା ମରୁଭୂମି ପ୍ରତି ଅସ୍ନାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ: କଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କଣ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ କଣ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି—ଏସବୁ ଆଗେ ପଛେ ଆସିଯାଏ, ଯଥା ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ଷୟ ହୁଅଛୁ—ପାହାଡ଼ର ଗଛ ଭଳି ବାୟୁରେ ଚିରିଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଅଚେତନ ଭଳି, ଶ୍ୱାସର ବାୟୁରେ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ନିର୍ଥକ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଗାନ୍ଧାର ଚାଉଁ ଭଳି ବାୟୁରେ ବାଜେ। ମୁଁ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ: ଏହି ଦୁଃଖ କେମିତି ଶେଷ ହେବ? ଏକ ପୁରୁଣା ଗଛ ଭଳି, ତାର ମଧ୍ୟରେ ଦହୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ମୋର ହୃଦୟ ଏହି ଜଗତର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପାଥର ଭଳି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ମୁଁ କାନ୍ଦିନାହିଁ, କାରଣ ମୋର ଲୋକମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୋର ଅଶ୍ରୁ ରୁକିଯାଇଛି। ମୋର ମୁହଁ ଶୂନ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅସାର, ଅଶ୍ରୁ ଶୁଖି ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ; କେବଳ ବିବେକ ମୋର ହୃଦୟରେ ଏକାକୀ ଥିବା ମୋତେ ଦେଖିଛି। ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ ଭଳି, ଦରିଦ୍ରତାରୁ ଦୂର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର। ଧନ, ବିଚ୍ଛିଦ୍ଧିରେ ନିୟୋଜିତ, ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ନୀତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖର ଜାଲ ବନାଏ। ଧନ, ଚିନ୍ତାର ଭାରରେ ବେଉଠା, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ; ଜନାନୀ ଓ ଗୃହ, ଲାଭ ହେଲାପରେ, ଭୟଙ୍କର ଫାନ୍ଦ ଭଳି ଲାଗେ। ମୋର ମନ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ପାଉନାହିଁ, ମହାଋଷି, ଅନେକ ଦୋଷ ଓ ସ୍ଥିର ନ ଥିବା କାରଣା ଭାବି ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛି, ଏକ ନିଆଳ ହାତୀ ଭଳି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧି। ପ୍ରତି ଦିନ, ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟା, ରାତିର ଅନ୍ଧାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଚତୁର ଚୋରମାନେ, ବିବେକକୁ ଚୋରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି; କହନ୍ତୁ, ବିଦ୍ୱାନମାନେ, ଆଜି ଆମେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସତ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା? ଏହି ଭାଗ୍ୟ, ମହାଋଷି, ଏହି ଜଗତରେ ବିନୋଦ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଛି; ତଥାପି, ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ବର୍ଷା ଋତୁର ନଦୀ ଭଳି, ଅପାର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅସ୍ଥିର ମନ ଅନେକ ଭିତର ଉତ୍ସାହର ତରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏହି ମନରେ ଅନେକ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗ ଉପଜିଥାଏ, ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ନିଜ ଧାରାରେ ଚଳିଥିବା ଭଳି। ଏହି ଦୁଃଖୀ ମନ କେବେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନରେ ରହିନାହିଁ; ଏକ ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ଭଳି, ଅସ୍ଥିର ଚଳନ ରେ ଏହା ଏଠା ଉଠା ଦୌଡ଼ିଥାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଲେ, ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଦାହ ଉପଜିଥାଏ, ଶେଷରେ ନିଜ ନାଶ କରିଥାଏ, ଦୀପର କଳି ଭଳି ଅଂଗାର ହୋଇଯାଏ। ପୁଣି, ନୀତି ଓ ଅନୀତି ଜଣାନାହିଁ, ଏହା ଯାହା ନିକଟରେ ଅଛି, ତାହାରେ ଅନ୍ଧା ଭଳି ଆଟୁ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ମୂଢ଼ ଦରବାରୀ ଭଳି ରାଜା ପ୍ରତି। ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମନ ଆଉ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଅଜଗର ବିଷ ଭଳି ଦୁଧରେ ମିଶି ଚାଲିଯାଏ। ଲୋକ ମୃଦୁ ଓ ସୁଖଦ ଥାନ୍ତି, ବନ୍ଧୁ ଓ ଅଜଣା ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ସମୃଦ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଝଡ଼ ଭଳି ପାଳ ଦୁଃଖଦ କରିଦିଏ। ବିଦ୍ୱାନ, ସାହସୀ, କୃତଜ୍ଞ, ସଂସ୍କାରିତ, ମୃଦୁ—ଏମାନେ ମଣି ଭଳି, ଏକ ମୁଠି ଧୂଳିରେ ମଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା। ଭଗବନ୍, ସମୃଦ୍ଧି ସୁଖ ଦେଇନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଗୁପ୍ତରେ ନାଶକୁ ଆଣେ, ବିଷ ଭଳି ମୃତ୍ୟୁ ଆଣେ। ତିନି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ: ଏକ ଧନୀ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଅବମାନିତ ନୁହେଁ, ଏକ ସାହସୀ ଯେଉଁଠି ଗର୍ବିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏକ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଦୁଃଖୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗୁହା; ଏହା ଦୁଃଖର ମହାଜଙ୍ଗଲ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ମହା ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଭ୍ରମ। ଏହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମର ରାତି, ଦୁଃଖର କମଳର ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୀପରେ ଝଡ଼, ତରଙ୍ଗର ନଦୀ। ଏହା ମେଘର ଅସ୍ଥିର ପଥ, ନିରାଶାର ବିଷ, ସନ୍ଦେହର କ୍ଷେତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ଉପଭୋଗର ଗର୍ତ୍ତ। ଏହା ଭାବର ଲତା ପାଇଁ ପାଳ, ବିକୃତିର ପାଇଁ ରାତି, ବିବେକର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପାଇଁ ରାହୁର ଜବାଳ, ଦୟାର ପଦ୍ମ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଭଳି ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷକ; ତଡ଼ିତ ଭଳି ଅସ୍ଥିର, ଉପଜି ନାଶ କରେ, ମୂଢ଼ତାର ଆଶ୍ରୟ। ଏହା ଚଞ୍ଚଳ, ଆନନ୍ଦହୀନ, ନେଉଁ ମଙ୍ଗୁସ୍ତରେ ମଙ୍ଗୁସ୍ତ ଭଳି; ଦୁଃଖଦ ମରୀଚିକା, ବିଚ୍ଛିଦ୍ଧି ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଆଣେ। ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଏକ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆକୃତି ଦେଖାଏ, ଏକ ଦୀପର ଶିଖା ଭଳି, ଏହି ଚଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ। ଏହା ଶିଂହିଣୀ ଭଳି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୀବ୍ର, ହାତୀର ରାଜାକୁ ତଳେ ଫେଲାଏ; ତୀବ୍ର ତଳୱାର ଭଳି, ଶୀତଳ ଓ ତୀବ୍ର, ଚିରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ।