ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବୀର ଯୋଧାର ମୁଣ୍ଡ କ୍ରୂର କୁହାଡ଼ର ଘାଏଁ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେଲା, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ତଳୱାରର ଆଲୋକ ଚିହ୍ନା ହୋଇଗଲା। ପୃଥିବୀ ଆଗ୍ରାସ୍ତ ବଣ୍ଡୁକ, ବିଧାନ ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆସୁଥିବା ଯୁଦ୍ଧର ହୁଉଁ ହୁଉଁ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା, ଲୁଣ୍ଟୁ ଓ ଦଣ୍ଡାର ନାଚ ଚାଲିଥିଲା। ସେ ଆକାଶରେ ଏକ ଦ୍ୱାର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଭସୁନ୍ଦା ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି ଆକାଶରେ ଏକ ବୃତ୍ତ ତିଆରି କରିଥିଲା। ସେ ବଂଶ ଓ କନ୍ତାର ମଧ୍ୟରେ ନାଚୁଥିବା ମୟୂର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସେନା ପ୍ରମାଣିତ ହେଇ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଇ, ତଳୱାର ଓ ବଣ୍ଡୁକର ବର୍ଷାରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ବୀରଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ହାତ ଉଠିଯାଇଥିଲା; ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଯୁଦ୍ଧର ହୁଉଁ ହୁଉଁ ଶବ୍ଦରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେଇ, ସେନାପତିଙ୍କର ମଣିବନ୍ଦ ଉଁଜି ଚାଲିଥିଲା। କ୍ରୂର ସେନା, ବଣ୍ଡୁକର ଘାଏଁରେ ପିସିଯାଇଥିଲେ; ହାତୀମାନେ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ, ଚକ୍ର ଓ ରଥ ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। ମଦୋନ୍ମଦିତ ହାତୀମାନେ କୁହାଡ଼ର ବର୍ଷାରେ ଏକାଠି ହେଇ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ; ଯୋଧାମାନେ ଦଣ୍ଡା ଘୁଁଚି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟରେ ଚିଁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ରଥ ଓ ଗଛ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ପାଥରର ଘାଏଁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ; ପାତି ଅଣ୍ଡା ଭଳି ପ୍ରଶ୍ରୟ ତଳୱାରରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। ମିସାଇଲରେ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ପୃଥିବୀ ଚିହ୍ନିତ ହେଇଗଲା; ହାତୀମାନେ ଦୁଇପାଖରେ ଚିଁଡ଼ିଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ହିନ ଗାଁ ଏକାଠି ହେଇ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ହାତୀମାନେ ଅଙ୍କୁଶ ଘାଏଁ ଓ ବୀରଙ୍କର ଚିତ୍କାରରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲେ; ନୂସ୍ରେ ନିପୁଣ ନାୟକମାନେ ସଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ହରାଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଦୂର୍ବାର୍ତ୍ତୀ ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ଉଦର ଫାଟି ଦିଅଥିଲା; ଶିବଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଚାଲିଥିଲା, ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠି ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଧନୁର୍ବାଣୀ ଦୂଡ଼ିଯାଉଥିବା ଶବ୍ଦ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଲଗୁଥିଲା; କିଛି ଯୋଧା ଗୁଳି ଓ ଢାଲ ଦେଖାଇ, କିଛି ଯୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବୀରଙ୍କ ଲୋହା ମୁଷ୍ଟିରେ ଚିଁଡ଼ିଯାଇ, ସେ ଆକାଶରେ ବାଜ ଭଳି ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରଥ ଚିତ୍ରପଟ ଫୁଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା। ବଳିଯାଉଥିବା ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଧରିଯାଉଥିଲେ; ନାୟକ ରାଜାଙ୍କର ପତାକା ହୁଁଜିଯାଉଥିଲା; ଦଣ୍ଡା ଘାଏଁରେ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ହେଇଯାଉଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ରାଜପାଳି ଓ ଦୁର୍ଗ ଭୂମିକୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା, ଦୁଇ ଧନୁର୍ବାଣରେ ଶିଳା ତିଆରି ହୋଇଯାଉଥିଲା। ମଦୋନ୍ମଦିତ ହାତୀ ଦୁଇପାଖରେ କଟିଯାଉଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ବଡ଼ ମୁଖାରୁ ଚାଉଳ ଭଳି ଭରିଯାଉଥିଲା, ସେନା ପକ୍ଷୀ ମେଘ ଭଳି ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବାନ୍ଧିଯାଉଥିଲେ। ଧନୁର୍ବାଣର ବର୍ଷା ବୀରମାନେ ଭଳି ବିପ୍ଳବ ଆଣିଲା; ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କର ପଙ୍ଖ ଉଁଜି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଚାଲିଥିଲା। ତାପରେ, ରାଜା, ଯୋଧା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦର୍ଶକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହ ଭରା କଥା ଉଠିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଝିଅ ଭଳି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅଫୁଲି ଅନ୍ଦାମାନେ ଆକାଶ ରେ ତାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦେଖ, ରକ୍ତ ଝରା ଅନ୍ଧାର ପବନରେ ସେମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆକାଶ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ; ଏହି ମେଘ-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଧା ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ଜନନୀ, ଏହି ଆକାଶ କଣ, କ୍ଷୁଦ୍ର ତୂଳ ଭରା? ଏହା ତୂଳ ନୁହେଁ, ଶୂରବିର, ଏହା ଅସ୍ତ୍ର ଭରା ମେଘ। ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଧୂଳିକଣା ରକ୍ତରେ ବିଗିଯାଇ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୋଧାମାନେ ଆକାଶରେ ରହିବେ। ଭୟ କରିନହଁ, ଏହି ନୀଳ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଭଳି ତଳୱାର ନୁହେଁ; ଏହା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ମନୋହର ଚାହାଁ ଯୋଧାଙ୍କୁ ଦେଖି। ଦେବତା କାମଦେବ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନାରୀମାନେ ନାୟକଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କର କମର ଶିଥିଳ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହାତ ଅଫୁଲି ପଦ୍ମ ଡ଼ଣ୍ଡା ଭଳି ଚମକୁଛି, ହାତ ଲାଲ ମୁଖର ଭଳି, ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲ ଦଳ ଭଳି ମଦୋନ୍ମଦିତ, ମଧୁ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଉତ୍ସର୍ଗ କରୁଛି। ନନ୍ଦନ କାନନର ଦେବୀମାନେ ତୁମର ଆଗମନ ଆଶା କରି, ମଧୁର କଥାରେ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସେନା, ଗ୍ରାମ ଝିଅ ଭଳି ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭିତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି। ହାୟ, ମୋର ପିତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ, ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟକୁ ଉଠିଯାଇଥିଲା, ମାନେ କାଳ ଦ୍ୱାରା, ଅଷ୍ଟମ ଗ୍ରହ ଭଳି। ଦୁଇ ହାତ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସେ 'ଚିତ୍ରଦଣ୍ଡା' ନାମକ ଚକ୍ର ଘୁଁଚୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପାଦରେ ଶୃଙ୍ଖଳ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ପାଥର ଘୁଁଚୁଥିଲେ। ଯମ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଯୋଧା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆସି, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକାଠି କରି, କହିଲେ, "ଆସ, ଯମ ଭଳି, ଯେପରି ଆସିଥିଲୁ, ସେପରି ଫେରିଯିବା।" ଦେଖ, ମୁଣ୍ଡ ହିନ ଦେହ, ନୂତନ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ସହିତ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶୂନ୍ୟକୁକୁର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ହୁଁଜି ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ହାତ ଉଁଜି ଚାଲିଛି। ଦେବମଣ୍ଡଳର ଏକାଠି ହେବାରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି: "କୁହ, ଏହି ନାୟକମାନେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବେ? କିଏ ଯିବେ, କେଉଁଠୁ?" ସେନାମାନେ ଯାଇ, ସମୁଦ୍ରରେ ନଦୀ ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ମାଛ ଓ ଘଣ୍ଟି ଭଳି; ଯୋଧାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ହାତୀମାନେ ବଣ୍ଡୁକର ଘାଏଁରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗର ଏକାଠି ହେଇ ଝରା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। "ହାୟ, ମୋର ମୁଣ୍ଡ ବଣ୍ଡୁକରେ ନେଇଯାଉଛି!" ବୋଲି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର କାଟିଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଛି—"ମୁଣ୍ଡ ନେଇଯାଉଛି!" ଯେଉଁଠାରୁ ଯନ୍ତ୍ର ଶିଳାର ବର୍ଷା ଆସୁଛି, ଏହି ସେନା ଉପରେ ଶୃଙ୍ଖଳର ଜାଲ ଫେଙ୍ଗିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଏହି ମୂଢ଼, ଅର୍ଦ୍ଧମୃତ ଲୋକମାନେ—ତୁମର ନିଜ—ତୁମେ ଏକ ପାଦ ଘାଏଁରେ ମାରି ନିଏ, ଏହି ପ୍ରବଳ ଦୁଷ୍ଟ।