ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମର ରଣଭୂମିରେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହୁଥିବା ଝରା ମୁଣ୍ଡରେ ଆକାଶ ରେଖାମାନେ ଚିହ୍ନିତ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଝଣଝଣ ଧ୍ୱନିର ଉଚ୍ଚସ୍ୱର ଗୁଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଫୁଟିଉଠୁଥିଲା। ତାଳ ମଧ୍ୟରେ ବୀରଙ୍ଗନା ଧ୍ୱନି ଓ ଗଜଗମ୍ଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ ମିଶି ଯାଉଥିଲା, ଓ ଅଗଣିତ ବାଣ ବର୍ଷା ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ୟକିରଣ ଭଳି ଶତରୁପେ ଛାଇଯାଉଥିଲା। ତଳେ ତ୍ରାସଦାୟକ ତଳୱାରର ଝଙ୍କାର, ଢାଳ ଟକ୍କର, ଏବଂ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗି ଆକାଶରେ ଚିତ୍ରାଭିନ୍ନ ଖଣ୍ଡ ଉଡୁଥିଲା। ଶୂରବୀରଙ୍କର ଭୁଜା ଚାଳ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ବାଣ ର ତଣ୍ଡନ୍ଧ୍ୱନି ଓ ରଥଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦମାଳା ମଧୁମାକୁଡ଼ିର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଘନ ହୋଇ ଆକାଶ ଓ ଭୂମି ଭରି ଗଲା; ଏଠାରେ ଏକତାର ଶକ୍ତିରେ ମନେ ହେଲା ଯେ କେବଳ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି। ବୀରମୁଣ୍ଡ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବିଛିନ୍ନ ହେଉଥିଲା, ଶରୀର ଟକ୍କରରେ କବଚ ଝଣ୍କାର ତିବ୍ର ହେଉଥିଲା। ଅସ୍ତ୍ର ଟକ୍କରର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧ୍ୱନି ‘ହୁଁ’ ର ଚିତ୍କାରରେ ମିଶି ଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଝରା ଭଳି ରକ୍ତ ତରଙ୍ଗ ଚାରିଦିଗରେ ସୀମାହୀନ ଭାବେ ବହୁଥିଲା। ଅସ୍ତ୍ର ଝଟକା, ମୁଷ୍ଟି ଧରି ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ଭୟାନକ ଚିରା ଓ ଫାଟି ଯିବା ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ତଳୱାର ଝଙ୍କାର ଓ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନି ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣ ବର୍ଷା ଓ ଆହତଙ୍କର ଚିତ୍କାର ମିଶି ଯାଉଥିଲା। ‘ଧଗ୍ ଧଗ୍ ଧଗ୍’ ଧ୍ୱନିରେ ଗଳାର ଆଘାତରୁ ରକ୍ତ ବୁହୁଁଥିଲା, ବିଛିନ୍ନ ଭୁଜା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଚାରିପଟେ ଛଟିଯାଉଥିଲା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ତଳୱାର ଖଣ୍ଡ ଆକାଶକୁ ଆଛାଦିତ କରୁଥିଲା। ଝାଲ ଢାଳ ଉପରୁ ଚିତ୍କାର ଅଗ୍ନିକଣା ଝରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକଙ୍କର କେଶ ଜଳିଯାଉଥିଲା; ବୀରମାନେ ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ ତଳୱାର ଭାରି ଝଙ୍କାର ଚାରିପଟେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର ଆଘାତରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ରକ୍ତ ତରଙ୍ଗ ଉଠୁଥିଲା, ଦନ୍ତ ଦନ୍ତ ଟକ୍କରର ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଥିଲା। ଭାରି ଗଦାର ଚପେଟାରେ ଜନସମୂହ ଚକ୍ନାଚୁର ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଆକାଶ ମହାବୀରମୁଣ୍ଡ ଦଳରେ ପଦ୍ମ ଭଳି ବିଛିନ୍ନ ହେଉଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧାର ଭୟାନକ ଧୁଳି ହାତୀ ଓ ବୀରମାନଙ୍କର ଭୁଜା ଦ୍ୱାରା ଉଠି ଆକାଶ ଆଛାଦିତ ହେଉଥିଲା; ବିଜୟୀମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୃତ ଶିର ଚୁଲି ଧରି ଉପରେ ଉଠାଇ ଦେଉଥିଲେ। ଭୟ ଏପରି ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ନାକ ଉପରେ ଆଘାତ ଆସୁଥିଲା; ରଥମାନେ କମ୍ପିତ ପୃଥିବୀରେ ଗଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ହାତୀ ଚାପରେ ଉଲଟିଯାଉଥିଲେ। ରକ୍ତ ଲିପ୍ତ ବସ୍ତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଆଘାତରୁ ରଣଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର ଚାରିଦିଗରେ ଝରା ଭଳି ବହୁଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧ ଉପରେ ଉଠୁଥିବା ଧୁଳି ପଞ୍ଜରେ ଲୁଚିଯାଉଥିଲା। ସେ ମହାବୀର ସମୁଦ୍ରର ଏକତା ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଗର୍ବିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଆଛାଦିତ କରିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଦମସ୍ତ ହସ୍ତରେ ଖେଳୁଥିଲା। ସେ ମହାପର୍ବତ ଓ ରାଜାହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଗଜଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ଚକ୍ର, ଶୂଳ, ଗଦା ନେଇ ବୃକ୍ଷ ଓ ନଦୀତଟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସେ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମେଷ ଭଳି ଥିଲେ, ବାଣ ଝାଡ଼, ବୃକ୍ଷ ଖୋଳର ମଧ୍ୟରେ ଚିରି ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱଜ ଓ ଛତ୍ର ମେଘ ଧ୍ୱନିରେ ଛିଣ୍ଡିଯାଉଥିଲା। ସେ ଉଡୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର, ପାଥର, ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଧାଇଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭେଦିତ, ଆହତ ବୀରଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଚାରିପଟେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। କ୍ରୂର କୁଠାର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆହତ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ତଳୱାର ତୀବ୍ର ଚମକରେ ବସ୍ତ୍ର ଚିହ୍ନିତ ହେଉଥିଲା। ପୃଥିବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ଶୂଳ ଓ ଶର ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ଚାରିପଟେ ଯୁଦ୍ଧ ଦଳର ଚିତ୍କାର ଓ ଭୂତମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ଗଦା ଝୁଲାଇବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ଆକାଶରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ବୀର ଶୂଳ ଓ ଶୁଳି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଦ୍ୱାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଭୂସୁଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି ଆକାଶରେ ଏକ ଚକ୍ର ତିଆରି କରିଥିଲା। ସେ କାଠି ଓ ବାଁଶ ରେଖା ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମୟୂର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସେନାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ତଳୱାର ଓ ଶୂଳ ବର୍ଷାରେ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିଲେ। ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ବୀରଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ହାତ ପକାଇ ଦ୦ ଦିଗରେ ଉତ୍ସାହର ଶବ୍ଦ ଉଠାଇଲେ; ଯୁଦ୍ଧାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବାହୁବନ୍ଦ ଉତ୍ସାହରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। କ୍ରୂର ବୀରମାନେ ଶୂଳର ତୀବ୍ର ଆଘାତରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ; ହାତୀମାନେ ଚକ୍ର ଓ ରଥଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା। ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ଧାରାଧାରୀ କୁଠାର ଆଘାତରେ ଏକାଠି ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ବୀରମାନେ ଗଦା ଝୁଲାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ରଥ ଓ ବୃକ୍ଷ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ପାଥର ଆଘାତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା; ଚାମର ଚାତୁରୀ ଭଳି ଧଳା ଛତ୍ର ଭୟାନକ ତଳୱାରରେ ଚିରିଯାଉଥିଲା। ପୃଥିବୀ ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଅସଂଖ୍ୟ ଦଳ ଛିଟିଯାଉଥିଲା; ହାତୀମାନଙ୍କ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଚକ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା, ମୁଣ୍ଡ ଛିନ୍ନ ଧଡ଼ ଏକାଠି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା। ହାତୀମାନେ ଅଙ୍କୁଶ ଆଘାତ ଓ ବଳବାନ ବୀରଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଅବରୋଧିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ; ନୂସ୍ତ୍ର ବିଶାରଦ ବୀର ନିଜ ସାଥୀଙ୍କ ନଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ମଣିଷମାନେ ମାନେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କତରୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉଦର ଫାଟିଯାଉଥିଲା; ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ହେଉଥିଲା, ତ୍ରିଶୂଳ ଉପରେ ଉଠିଯାଉଥିଲା ଓ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଉଥିଲା।