ମୁନିବରଙ୍କ ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ଉଦ୍ଦାତ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମନର ଦୁଃଖ ଅନ୍ଧାର କାଟିଗଲା। ବର୍ଷା ଆସିବାକୁ ଦେଖି ମୟୂର ଯେପରି ଆନନ୍ଦରେ ନାଚେ, ସେପରି ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳ ହେବାର ନିଶ୍ଚିତତାରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ପାଇଁ, ରାଘବ ମୃଦୁ, ମାପିଥିବା ଓ ଦୃଢ଼ ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ— “ମହାମୁନି, ଆପଣ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମୋ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କହିବି, କାରଣ ଧର୍ମଶୀଳଙ୍କ କଥାକୁ କେହି ଅବହେଳା କରିପାରିବେ କି? ମୁଁ ଏଠି ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢ଼ିଲି, ଓ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରି ଏବେ ଏଠି ଏକ ସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହାପରେ, ମୁଁ ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମହାମୁନି, ସାଗରରେ ଘିରିଥିବା ଏହି ଭୂମିରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲି। ଏହି ସମୟ ପରେ, ମୋ ବିବେକ ମୋର ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତିକୁ ବଢ଼ିଆ ବନ୍ୟା ପାଇଁ ତଟବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିବା ନଦୀପରି ଦୂର କରିଦେଲା। ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋ ମନ ଏହି ଭାବରେ ବିଚାର କଲା— ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଏହି ସଂସାରିକ ସୁଖ କ’ଣ? ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ବିପତ୍ତିର ନାୟକ, ପାପ ଚିନ୍ତା ଓ ଶ୍ରୀର ସ୍ରୋତ ସବୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି। ଅପମାନର ଟେଣ୍ଡା ପରି, ମନ ର ଏକାକ୍ଷେପରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଆସି ମିଶିଯାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ନିଜେ ଅସତ୍ୟ ଲାଗେ— ଆମେ କେମିତି ଏତେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ? ହାଁ, ଆମେ ନିଜର ଭ୍ରମରେ ଅସତ୍ୟକୁ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଯାଇଛୁ, ଦୂର ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ ମରୀଚିକା ଚାଲିବା ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ। କେହି ବିକ୍ରୟ କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛୁ; ଆମେ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ। ଏହି ସଂସାରର ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ କ’ଣ ସତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ? ଭ୍ରମରେ ଆମେ ନିଜ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ରହିଯାଉଛୁ। ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆମେ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଛୁ, ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ପଡି ଅଜ୍ଞାନୀ ପଶୁ ପରି ତଳକୁ ଚାଲିଯାଇଛୁ। ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ କ’ଣ, ଭୋଗ କ’ଣ? ମୁଁ କିଏ, ଏହି ସବୁ କ’ଣ? ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ସେ ଅସତ୍ୟ ରହୁ— କିଏ ସତରେ କିଛି ଲାଭ କରିଛି? ଏଭଳି ଭାବି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମରୁଭୂମିକୁ ଚାହିଁବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ। ଏହିପରି, ଗୁରୁଦେବ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ— କ’ଣ ନଶ୍ୱର, କ’ଣ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କ’ଣ ବଢ଼ି ବଦଳୁଛି? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ ଓ ଶ୍ରୀ— ଏସବୁ ଆଗମନ-ପ୍ରୟାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରୁଛି। ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥାମାନେ ଆମକୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଳସ୍ତ କରୁଛି— ପର୍ବତର ଗଛକୁ ବାୟୁ ପ୍ରହାର କରି ଯେପରି ମୁଢ଼ି ଦେଉଛି, ସେପରି ଆମକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛି। ଲୋକମାନେ ଅଚେତନ ପରି, ପ୍ରାଣ ନାମକ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଶୂନ୍ୟ ରେଡ଼ ମାନେ ବାୟୁରେ ବଜିବା ପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଧ୍ୱନି ହୋଇଯାନ୍ତି। ମୋ ମନର ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଦୁଃଖିତ କରୁଛି— କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବ? ହ୍ରଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଜଳିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ପୁରୁଣା ଗଛ ପରି ମୁଁ ତପି ଯାଉଛି। ମୋର ହୃଦୟ ସଂସାରିକ ଦୁଃଖରେ ପାଥର ପରି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ମୁଁ କାନ୍ଦେନି, କାରଣ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଭୟରେ ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଅଟକିଯାଏ। ମୋ ମୁହଁ ଶୂନ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ, ଅଶ୍ରୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟ; କେବଳ ବିବେକ ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକାକୀ ରହି ମୋତେ ଦେଖୁଛି। ସତ୍-ଅସତ୍ ମିଶ୍ର ସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଧନୀ ଲୋକ ଦରିଦ୍ରତାରୁ ଦୂର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଆତୁର ହୁଏ। ଧନ ଛେଦ ଆଣି ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଗୁଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଓ ଦୁଃଖର ଜାଳ ଆଣେ। ଧନ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ରେ ଉଲ୍ଲାସ ପାଇ ନାହିଁ, ଜନାନୀ ଓ ଘର ସାଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଫାଦ ପରି ଲାଗେ। ମୋ ମନ ଅନେକ ଦୋଷ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ କାରଣର ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଏକ ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ ପରି ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଛି। ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ରାତିର ଅନ୍ଧାରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଚତୁର ଚୋରମାନେ ବିବେକକୁ ଚୁରି କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ଦେହରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଜି ଆମ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସତ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା? ଏହି ଶ୍ରୀ, ମୁନିବର, ଏହି ସଂସାରରେ ବିନୋଦ ପାଇଁ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳୀନ ନଦୀ ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ମୁଢ଼ ମନ ଅନେକ ଭିତରୁ ଉତ୍ସାହର ଲହରୀ ତିଆରି କରେ। ଏହି ମନ ଅନେକ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗ ଉପ୍ଜାଏ, ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ସ୍ରୋତରେ ଚଳିଥିବା ପରି। ଏହି ଅଭାଗା ମନ ଏକ ଥିର ସ୍ଥାନରେ ରହେନାହିଁ, ଅସ୍ଥିର ବ୍ୟବହାରରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ପରି ଏଠୁ ସେଠା ଦୌଡ଼େ। ଏହାକୁ ଛୁଁଲେ ଭିତରେ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ଉପ୍ଜାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୀପର ତେଲ ଧୂଆଁ ପରି ନିଜେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ପୁଣି ବିଚାର କିଛି ନ କରି, ଏହା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧା ଭାବେ ଲଗି ରହିଯାଏ, ମୂଢ଼ ଦରବାରୀ ରାଜାକୁ ଯେପରି ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ମନ ନିଜ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ସାପର ବିଷ ଦୁଧରେ ମିଶି ଚାଲିଯାଏ। ଲୋକ ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର ରହନ୍ତି, ମିତ୍ର-ଅମିତ୍ର ଉଭୟ ପାଇଁ, ଯେପରି ଶିତଳ ପାଳି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀ ଆସିଲେ ଝଡ଼ରେ ପାଳି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଶୂର, କୃତଜ୍ଞ, ସଂସ୍କୃତ ଓ ସହଯୋଗୀ ଲୋକମାନେ— ମାଟିର ଧୂଳିରେ ରଖି ରତ୍ନ ଯେପରି ମଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଶ୍ରୀରେ ମଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶ୍ରୀ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ, କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣେ; ଏହା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ନାଶ ଆଣେ, ବିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଥିବା ପରି।