ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଏଠାରେ ନିଜେ ନିଜେ କିଛି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏକ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଯେଉଁ ଭାଗଟି ଭୂମି, ତାକୁ ‘ତଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବାକି ସବୁ ଶୂନ୍ୟ। ଆକାଶରେ ଏକ ଗୋଲ ମଟି ଉପରେ ଜିଉଥିବା ପିପିଲିକାମାନେ ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ‘ତଳ’ ଓ ପିଠକୁ ‘ଉପର’ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି—ଏହି ଭାବନା ନିଜ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ। କିଛି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୂମି ଗଛ ଓ ପିଲାମାଟିର ଜାଲରେ ଆବୃତ; ଏଠି ଖୋଲା ଆକାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ଜଗତ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ରାମ, ନଗର ଓ ପାହାଡ ଅଛି, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହି ଅପରିମିତତା ଏହାକୁ ଏକ ପାକା ହରୀତକୀ ଫଳର ଛାଲି ପରି ଆବୃତ କରିଛି। ଯେପରି ଭିନ୍ଧ୍ୟା ପାହାଡ ଅଞ୍ଚଳରେ ହାତୀମାନେ ଘୁରିବାକୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେପରି ସେଇ ପରମ ବିସ୍ତୃତିରେ ବିଶ୍ୱ ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠି ସବୁ କିଛି ଅଛି, ସେଠାରୁ ସବୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଠି ସବୁ କିଛି ମିଶି ଅଛି, ଏବଂ ସେଠି ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ; ସେହି ଶକ୍ତି ସବୁଠି, ଏଉଁ ଅଣୁ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ସେଇ ପରମ ଚେତନାର ଅମୃତ ସାଗରରେ ବିଶ୍ୱ ନାମକ ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଅବତରିତ ହୁଅନ୍ତି। କିଛି ଜଣ ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତାର ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଲିନ୍ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ଏଉଁ ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ପରି ଶୂନ୍ୟ ମହାସାଗରରେ ଲିନ୍ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ, ଚକ୍ର ଶେଷରେ, ଭିତରେ ଏକ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟେ ଶୁଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ଲିନ୍। ଆଉ କିଛି ମଧ୍ୟ, ଆରମ୍ଭରେ, ଉତ୍ପାଦନ ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଷରେ ଜଳ ଦେଇ ମାଛିର ମୁଣ୍ଡରୁ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ମୁଣ୍ଡେ। ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କିଛି ଜୀବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ, ତାପରେ ପଡି ତୁଷାର ବିନ୍ଦୁ ପରି ଗଳିଯାନ୍ତି। କିଛି ତାଙ୍କର ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ନ ପାଇଁ, ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଡି ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ଭାଙ୍ଗି ନିଜର ଚେତନାର ରୂପରେ ନବଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। କିଛି ଜଣ ଆକାଶରେ ଲଟକୁଥିବା କେଶଗୁଚ୍ଛ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ପରି ଉଠେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରୁ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ ଦେଖାଯାଏ; କିଛି ଜଣଙ୍କ ଆରମ୍ଭ ବିଲମ୍ବିତ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅନ୍ୟ ଧାରାରେ ଚାଲିଥାଏ। କିଛି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଭଳି, କିଛି ରଚୟିତା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କିଛି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ, ଆଉ କିଛି ଅନାୟକ ଜୀବ। କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ, କିଛି ପଶୁ ଆକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; କିଛି ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। କିଛି ଶିଳା ଓ ଧାତୁ ରୂପ, କିଛି କୀଟ ପଥରେ; କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି, କିଛି ମାନବ ମିଶ୍ର। କିଛି ସଦା ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଏହିପରି ଜନ ଏଠି ବସୁଥିବା; କିଛି ମଧୁମାକ୍ଷୀ ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଗୋଳ ଫଳର ଭାଗ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି। କିଛି ଜଣ ସଦା ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଆଉ କିଛି ଏହି ଜଗତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତେବେ ଏମିତି ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ପାହାଡ ପରି। ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏମିତି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡରେ ଏକ ଭୂମି ଅଂଶ ଅଛି, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଚୁମ୍ବକର ଭଳି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ଯେପରି ମଣି ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ମନର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅତିତ, ଏହି ଜଗତକୁ ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯେପରି ମଦମସ୍ତ ଯକ୍ଷମାନେ ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ପରମ ଆକାଶରେ ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ଜଗତକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ମହଲ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ଏକ ନଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠି ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହ ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଭାରୀ ହୋଇ ଶୁଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମନର ଚିତ୍ତଦେହ ବସିଥିଲା। ସେଉଁଠି ତିନି ଅନ୍ଧକାର ରାତିର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୋକେ ଶୂନ୍ୟ, ଚାରିପାଖ ଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନ, କପୂର ଓ କୁମ୍କୁମର ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ଲୋକଚକ୍ରକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଲୀଳା ନିଜ ଚିନ୍ତାଦେହରେ ସେଠି ଆକାଶକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଜଗତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଳ ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଣ୍ଡପକୁ ପୁନଃ ପହଞ୍ଚି, ପୁନଃ ତାହାକୁ ଏହିପରି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଜଗତ, ଯାହା ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏକ କାଳା ପାଣିରେ ମାଳିନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଗୋଲାପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦୁଇ ଦେବୀ ସେ ଆକାଶ ଓ ଆକାଶର ଜଗତକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଣ୍ଡର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ପିପିଲିକା ଏକ ପାକା ବେଲ ଫଳର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ଯାଏ। ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଜଗତ, ପାହାଡ଼ ଓ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଦେଇ ଯାଇ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ସମୁଦ୍ର ଭରିଥିଲା। ସେମାନେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମେରୁ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ନଉପାତ୍ର ଭିତର ଥିଲା; ସେଉଁଠି ଭାରତ ଭୂମିରେ ଥିଲା ଲୀଳାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ରାଜ୍ୟ। ସେଇ ସମୟରେ ସେଠି ଏକ ବଡ଼ ରାଜା, ଯାହାର ସୀମା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ, ବିଜୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯାହାରୁ ଆକାଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭିଡ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଦୁଇ ରାଣୀ ଭୟ ଛାଡି ଆସି, ଆକାଶକୁ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦେବମାନେ ଭରି ଥିଲେ। ସେଠି ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ଶ୍ରୀନୃତ୍ୟା ଅପ୍ସରାମାନେ ଦୀର୍ଘ ନାୟକମାନେ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଅଞ୍ଚଳ ଘେରି ରହିଥିଲେ।