ଏଠି, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଏବଂ ମହାକାଶ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀକୁ ଦଶଗୁଣ ଭାବରେ ପରିଚ୍ଛଦିତ କରେ, ଏବଂ ଏହି ତଳ ଉପାଦାନଗୁଡିକୁ ଏକ ମୂହୂର୍ତ୍ତରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯାଏ। ତାହାପରେ ସେ ଅପରିମିତ ଏବଂ ଅମାପ୍ୟ ମହାକାଶକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱଟି ଏହି ମହାକାଶରେ ଏକ ଅଣୁ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଲୀଳା ଏହି ମହାକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ କୋସ୍ମିକ ଡିଂଗା ଭିତରେ ଅନେକ ପ୍ରଭାମୟ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଧୂଳିକଣା ପରି ଚମକୁଥିବା। ମହାକାଶର ଏହି ବିଶାଳ ସାଗରରେ, ଶୂନ୍ୟତାର ଜଳରେ, ଲୀଳା ମହାଚେତନାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବୁଦ୍ବୁଦ ଏବଂ ଗୁଛଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ। କିଛି ବୁଦ୍ବୁଦ ତଳକୁ ତଳିଯାଉଛି, କିଛି ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଉଛି, କିଛି ପାଖକୁ ଚାଲିଯାଉଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ନିଜ ଚେତନାରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଯାଉଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୁଦ୍ବୁଦରେ ଯେଉଁଠାରେ ଏବଂ ଯେଉଁପରି ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏବଂ ସେଉଁପରି ତାହାର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ତଥାପି ଉପର, ତଳ, ଆସିବା, ଯିବା କିଛି ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା, କାରଣ ଏହା ନିଜ ଶରୀରର ଅଗମନ। ସେଠାରେ ଚେତନା ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଶିଶୁମନର କଳ୍ପନା ଜାଲ ପରି। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିସ୍ତୃତିରେ କଣ ଉପର, କଣ ତଳ, କଣ ପାଖ? ଏଠି କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତୃତ ମହାକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଡିଂଗା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବରଣ ସହିତ ଆକାଶରେ ଛୋଟ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଚମକୁଛି। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ନିଜସ୍ୱତା ବିହୀନ ଭାବରେ ଚଳାଚଳ କରେ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପୃଥିବୀ ଅଂଶକୁ 'ତଳ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଶୂନ୍ୟ। ଆକାଶରେ ଏକ ଗୋଲା ମାଟିରେ ଚଳିଥିବା ପିପିଲିକା ପାଇଁ ଦଶ ଦିଗ—ତଳ ତାଙ୍କର ପାଦ, ଉପର ତାଙ୍କର ପିଠ—ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ, ହୃଦୟର ପୃଥିବୀ ଗଛ ଏବଂ ପିପିଲିକା ଗୁହାର ଜାଲରେ ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ; ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦେବତା ଏବଂ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱଟି ଗ୍ରାମ, ନଗର, ପର୍ବତ ସହିତ ମରୁତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏବଂ ଅପରିମିତ ରୂପରେ ଏକ ପକ୍କ ହରୀତକୀ ଫଳର ଚାମ ପରି ଆବୃତ। ଯେପରି ହାତୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେପରି ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିସ୍ତୃତିରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନଦୀଗୁଡିକ ବହିଯାଉଛି। ସମସ୍ତ କିଛି ଏହିଠି ଅଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ଏହିଠିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ଏହିଠି ଏହା ସମସ୍ତ କିଛି; ଏବଂ ଏହା ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ଏକ ଅଣୁରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି ସାଗରରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାମକ ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟତା ରହିଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାର ରାତି ପରି; ଜଳ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶୂନ୍ୟତାର ସାଗରକୁ ଗାଲା। କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶେଷରେ ଭିତରେ ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣିବା ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ରସରେ ବିଲୀନ। କିଛିରେ ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟିର ଇଛା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଏକ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମହାପ୍ରଳୟରେ କିଛି ପ୍ରାଣୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ପାଣିର ତପ୍ତ ତାପରେ ତୁଷାର ଫୁଟା ପରି ଗଳିଯାନ୍ତି। କିଛି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ନାପାଇ, ଏକ ଯୁଗ ଧରି ତଳିଯାନ୍ତି, ଶେଷରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇ, ଚେତନା ରୂପରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। କିଛି ନିଜ ଚେତନାରେ ଅପରିବାହିତ, ଆକାଶରେ ଲଟକିଥିବା ଅଲକା ପରି; ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ବାୟୁ ତରଙ୍ଗ ପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; କିଛିରେ ଆରମ୍ଭ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଲଗାଇଯାଏ। କିଛି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଭଳି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କିଛି ପ୍ରାଣୀର ନାୟକ, କିଛି ନାୟକ ବିହୀନ। କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ, କିଛି ପଶୁ ରୂପରେ; କିଛି ଏକ ସାଗରରେ ଭରିଆ, କିନ୍ତୁ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ବିନା। କିଛି ପଥର ଏବଂ ଧାତୁ ଗଠିତ, କିଛି ପିଲିପିଲିକା ପଥରେ; କିଛି ଦେବତା ରୂପରେ, କିଛି ମାନବ ରୂପରେ। କିଛି ସଦା ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଏହିପରି ପ୍ରାଣୀ ନିବାସ କରନ୍ତି; କିଛି କିଟ ଝୁଣ୍ଡରେ ଭରିଆ, ତାଙ୍କର ଗୌରବ ଡୁମୁର ଫଳ ପରି। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ସଦା ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟତାର ଶାନ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଭରିଆ, ତେବେ ଏହିପରି ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆକାଶର ପର୍ବତ ପରି ନିର୍ବିକାର। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିସ୍ତୃତି ଅଛି, ଏକ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଦେନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଡିଂଗାରେ ଏକ ପୃଥିବୀ ଅଂଶ ଅଛି, ଏହା ଏକ ଚୁମ୍ବକ ପରି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ମଣି ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିଥିବା ପରି। ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଆମ ମନର ପହଞ୍ଚ ଉପରେ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ବଣନା କରିବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ମଦ ମତ୍ତ ଯକ୍ଷମାନେ ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାଏକି ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଆକାଶରେ ଅନେକ ବଡ଼ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ଏବଂ ଚମକୁଥାଏ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଇଜଣ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜର ମହଲକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏକ ନଗର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ନିରବ ଅଛି। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବଡ଼ ରାଜା ଶବ, ଫୁଲର ମାଲାରେ ଭରିଆ, ଏବଂ ଶବ ପାଖରେ ମନର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ବସିଛି। ସ୍ଥାନଟି ତିନି ଅନ୍ଧା ରାତିର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଭିଭୂତ ଲୋକମାନେରେ ଭରିଆ, ଏବଂ ଏଠି ବାୟୁ ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ, କାପୁର ଏବଂ କେସରର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଆ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏବଂ ପୁନଃ ନିଜ ପତିଙ୍କର ବିଶ୍ୱଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ, ଲୀଳା ଏଠି ନିଜ ଚିନ୍ତାର ଶରୀର ନେଇ ସେଉଁଠି ଆକାଶକୁ ତଳିଯାଇଲେ।