ଏହିଠାରୁ ଆଗକୁ ଆଉ କେଉଁଠି ପଥ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାର ଦୃଶ୍ୟ କେମିତି? ଆଗରେ ଯେଉଁ ଅବତରଣ ଅଛି, ତାହା କିପରି ହେବ? ମୋତେ କୁହ, ହେ ଦେବୀ। ଦେବୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଏଠାରୁ ଆଗକୁ ତୁମେ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଶଉଳ ର ବାହାର ଅଂଶକୁ ଦେଖିବା; ସେଠାରୁ ହିରା ଧୂଳି ଓ ଏହିପରି ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଶଉଳ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଘନ ଗିରିପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗୋଲାକାର ଦେଉଳକୁ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଯେପରି ଘୂରିବା, ସେପରି ସେମାନେ ଚାଲିଲେ। କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଛଡ଼ା, ସେମାନେ ସେ ଶଉଳକୁ ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ; କାରଣ ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେଠାରେ ହିରାର ଗତି ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳନ ରହିଥାଏ। ଏହି ଅବିରୋଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଏବେ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଶଉଳ ର ପାଣି ଆବରଣ ପରେ, ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଉମ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଶଉଳ ପରେ ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦଶଗୁଣ ଆକାରରେ ରହିଛି, ଯେପରି ଛୋପ ମାଞ୍ଜର ଉପରେ ଚର୍ମ ଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଅଗ୍ନି ଦଶଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ତାହାରୁ ବାୟୁ ଦଶଗୁଣ, ପରେ ଆକାଶ ଦଶଗୁଣ ଏବଂ ତାହା ପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶ ଅଛି। ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶରେ କେଉଁସି ମଧ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ ଧାରଣା ନାହିଁ—ଏହା ଅସମ୍ଭବ ଘଟଣା ପରି। ଏହା ପବିତ୍ର, ଶାନ୍ତ, ଆଦିହୀନ, ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ବିନା, ବିଶାଳ ଆତ୍ମାରେ ବିରାଜିତ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଶିବ ନାଥ କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଏଥିରେ ଉତ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ପରମ ସୀମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଗତିରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଏବଂ ଆକାଶ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀକୁ ଦଶଗୁଣ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଯାଏ। ସେଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରକୁ ଏପରି ଦେଖିଲେ ଯେପରି ଏହା ଏକ ଅଣୁ ମାତ୍ର। ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଶଉଳ ଭିତରେ ଏପରି ଅନେକ ମାୟାମୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଭିତରେ ଧୂଳିକଣା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ମହାକାଶ-ସମୁଦ୍ରରେ, ଶୂନ୍ୟ ଜଳରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଚେତନା ରସରୁ ଉପଜିଥିବା ଫେନ ଓ ଗୁଛ। କିଛି ତଳକୁ, କିଛି ଉପରକୁ, କିଛି ପାଶକୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଥାଏ, ସେଠାରେ ସେପରି ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଏଠି ନାହିଁ—ଉପର, ତଳ, ଆସିବା, ଯିବା; ଏଏକ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା, କାରଣ ଏହା ଆମ ଦେହର ଆଗମନ। ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ନିଜେ ଉପଜେ ଏବଂ ନିଜେ ଶମିତ ହୁଏ; ନିଜର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଶିଶୁମନ ଭ୍ରମର ଜାଲ ପରି। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳରେ କ’ଣ ତଳ, କ’ଣ ଉପର, କ’ଣ ପାର? ଏଠାରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନ ନଥିଲେ, ମୋତେ କୁହ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ। ଏଠାରେ, ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଅସୀମ ଅଞ୍ଚଳରେ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ତମାମ ଆବରଣ ସହିତ ଆକାଶରେ ଛୋଟ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଚମକୁଥାଏ। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାଧୀନତା ବିନା ଚଳିଥାଏ; ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ର ପୃଥିବୀ ଅଂଶକୁ ‘ତଳ’ ବୋଲାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଶୂନ୍ୟ। ଆକାଶରେ ଏକ ଗୋଲ ମାଟି ଉପରେ ଚାଲୁଥିବା ପିପିଲିକାମାନେ ପାଇଁ ଦଶ ଦିଗ—ତଳ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ପାଦ, ଉପର ହେଉଛି ତାଙ୍କର ପିଠ—ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କିଛି ପାଇଁ, ହୃଦୟରେ ପୃଥିବୀ ଗଛ ଓ ପିଲାମାଟି ର ଜାଲରେ ଆବୃତ; ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦେବତା, ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ଜଗତ, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ପାହାଡ଼ ସହିତ, ମାରୁ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପଜିଛି, ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ପକ୍କ ହରିତକୀ ଫଳ ପରି ଘେରାଯାଇଛି। ଯେପରି ବିନ୍ଧ୍ୟା ପ୍ରାନ୍ତରେ ହାତୀମାନେ ଚରିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ନଦୀମାନେ ବହୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି ସେଠି ଅଛି, ସେଠାରୁ ଉପଜିଛି, ସେଠି ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଏହା ଅଣୁ ମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପିତ ରହିଛି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମୟ ପ୍ରଭା ସମୁଦ୍ରରେ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ନାମକ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ। କିଛି ମଧ୍ୟରେ ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟତା ରହିଛି, ଏହା ବିଚାର ଶୂନ୍ୟ ରାତି ପରି; ସେମାନେ ଜଳ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଶୂନ୍ୟତା ସମୁଦ୍ରକୁ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି। କିଛି ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ଶେଷରେ ଭିତରେ ଏକ ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଉପଜେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ରୁଚି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୀନ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା ଉପଜେ, ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ସୃଷ୍ଟି ଭିଜା ବୀଜ ଫଳରେ ଉପଜେ। ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, କିଛି ଜୀବ ଯାହାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଚିତ୍ରାଯିଥାଏ, ସେମାନେ ତାପରେ ହିମକଣା ପରି ଗଳିଯାଉଛନ୍ତି। କିଛି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନଥିଲେ, ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ଚେତନା ମୟ ଆକୃତିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। କିଛି ଅଚଳ ରହିଯାଉଛନ୍ତି, ଆକାଶରେ ଝୁଲିଥିବା କେଶଗୁଛ ପରି; ସେମାନଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ବାୟୁ ତରଙ୍ଗ ପରି ଉପଜେ। ବେଦାଦି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ପଥ ବିବୃତ୍ତି ହୁଏ; କିଛି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କିଛି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କିଛି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; କିଛି ପ୍ରଜାପତି, କିଛି ଅଧୀନ ନଥିବା ଜୀବ। କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ନାଥ, କିଛି ପଶୁ ଆକୃତିରେ; କିଛି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ, ଜଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ବିନା। କିଛି ପଥର ଓ ଧାତୁ ଗଠିତ, କିଛି କୀଟ ପଥରେ; କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବ ଆକୃତିରେ, କିଛି ଅର୍ଦ୍ଧ ମାନବ। କିଛି ସଦା ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଏହିପରି ଜୀବମାନେ ଥାନ୍ତି; କିଛି ମାଖିର ଝୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଙ୍କର ତିନି ଫଳର ଭାଗ୍ୟ ଅଛି।